Để kem chống nắng đạt chỉ số SPF ghi trên bao bì, cần bôi khoảng 2 miligam trên mỗi centimét vuông da. Với khuôn mặt, con số này tương đương khoảng một phần tư thìa cà phê; mẹo hay dùng là bóp kem thành hai vệt dài bằng hai ngón tay cho mặt và cổ. Bôi trước khi ra nắng, và thoa lại khoảng mỗi hai giờ khi ở ngoài trời, ngay sau khi bơi, đổ nhiều mồ hôi hoặc lau mặt.
Phần lớn người dùng bôi ít hơn nhiều so với lượng thử nghiệm, thường chỉ khoảng một phần tư đến một nửa. Khi đó mức bảo vệ thực tế thấp hơn hẳn con số trên hộp. Vì vậy với đa số người, cải thiện lớn nhất không đến từ việc đổi SPF 30 lên SPF 50, mà từ việc bôi đủ lượng, đủ vùng và thoa lại đúng lúc.
Bài này giải thích ý nghĩa SPF, PA và "phổ rộng", cách bôi và thoa lại trong đời sống thật ở Việt Nam, chống nắng khi ở trong nhà hay trời mưa, và các hiểu lầm phổ biến. Phần thành phần lọc tia cực tím được bàn riêng ở danh mục đọc thành phần mỹ phẩm.
Tia UVA, UVB và vì sao cần chống nắng mỗi ngày
Ánh nắng mặt trời chứa tia cực tím, trong đó hai loại tới được mặt đất và tác động lên da là UVB và UVA. UVB năng lượng cao hơn, tác động chủ yếu ở lớp biểu bì, là nguyên nhân chính gây cháy nắng đỏ rát. UVA có bước sóng dài hơn, đi sâu hơn vào lớp trung bì, góp phần lớn vào lão hoá do ánh sáng (nếp nhăn, da chảy, đốm nâu) và làm sạm da. Cả hai đều liên quan đến nguy cơ ung thư da.
UVB bị kính cửa sổ thông thường chặn phần lớn, còn UVA đi qua kính khá nhiều. Vì vậy người ngồi gần cửa kính ô tô, cửa sổ văn phòng vẫn nhận UVA. Mây mỏng chặn được một phần nhưng không nhiều như người ta tưởng; ngày âm u vẫn có tia cực tím đáng kể.
Việt Nam nằm trong vùng nhiệt đới, chỉ số UV vào giữa trưa ngày nắng thường ở mức rất cao đến cực cao trong phần lớn năm. Một thử nghiệm ngẫu nhiên kéo dài nhiều năm ở Nambour, Úc, công bố năm 2013, cho thấy nhóm người lớn được hướng dẫn dùng kem chống nắng hằng ngày có ít dấu hiệu lão hoá da do ánh sáng tiến triển hơn nhóm dùng tuỳ hứng. Đây là một trong những bằng chứng mạnh nhất cho thói quen chống nắng mỗi ngày, chứ không chỉ khi đi biển.
SPF, PA, phổ rộng: đọc các chỉ số trên bao bì
Các chỉ số này đo những thứ khác nhau. Hiểu đúng giúp bạn khỏi chạy theo con số lớn nhất.
| Chỉ số | Đo cái gì | Cách hiểu thực tế |
|---|---|---|
| SPF | Khả năng chống cháy nắng, chủ yếu do UVB, ở lượng bôi 2 mg/cm² | SPF 15 chặn khoảng 93% UVB, SPF 30 khoảng 97%, SPF 50 khoảng 98% trong điều kiện thử nghiệm; chênh lệch nhỏ dần khi SPF tăng |
| PA (+ đến ++++) | Mức bảo vệ UVA, dựa trên chỉ số PPD, hệ thống phổ biến ở Nhật Bản và Hàn Quốc | Càng nhiều dấu cộng càng chắn UVA tốt; PA++++ là mức cao nhất |
| Phổ rộng (broad spectrum) | Sản phẩm chống được cả UVA và UVB đạt một ngưỡng nhất định theo quy định từng nơi | Nên chọn sản phẩm có ghi phổ rộng hoặc có chỉ số UVA |
| Biểu tượng UVA trong vòng tròn | Theo khuyến nghị ở châu Âu, mức bảo vệ UVA đạt ít nhất một phần ba SPF | Cách khác để biết sản phẩm cân bằng UVA |
| Chống nước 40 hoặc 80 phút | Giữ được chỉ số SPF sau thời gian ngâm nước thử nghiệm | Hết thời gian đó hoặc sau khi lau khô thì thoa lại; không có kem "chống nước hoàn toàn" |
Với sinh hoạt hằng ngày ở Việt Nam, kem chống nắng phổ rộng SPF 30 trở lên, có bảo vệ UVA tốt, bôi đủ lượng, là mức hợp lý cho đa số người. SPF 50 có ích khi bạn biết mình hay bôi mỏng, da dễ sạm, hoặc ở ngoài trời lâu.
Chọn kết cấu kem chống nắng theo loại da
Kem chống nắng tốt nhất là loại bạn chịu bôi đủ lượng mỗi ngày. Kết cấu quyết định phần lớn điều đó, nên chọn theo da và hoàn cảnh sử dụng.
| Da / hoàn cảnh | Kết cấu nên thử | Điều cần để ý |
|---|---|---|
| Da dầu, hay đổ mồ hôi | Sữa lỏng, gel, kết cấu khô ráo | Bôi đủ lượng dù thấy bóng; thấm dầu bằng giấy thay vì rửa mặt nhiều lần |
| Da khô | Kem, lotion có thêm chất dưỡng ẩm | Có thể bỏ bớt kem dưỡng nếu kem chống nắng đủ ẩm |
| Da nhạy cảm, dễ đỏ | Công thức không hương liệu; nhiều người hợp với kẽm oxit | Thử trên vùng da nhỏ vài ngày; chấp nhận một chút vệt trắng hoặc chọn loại có màu |
| Da dễ sạm, có đốm nâu | Loại có màu chứa oxit sắt, PA cao | Ánh sáng nhìn thấy cường độ cao cũng góp phần gây sạm; loại có màu che thêm phần này |
| Đi bơi, vận động ngoài trời | Loại ghi chống nước 40 hoặc 80 phút | Vẫn thoa lại sau khi lên bờ và lau khô |
| Da đầu, đường rẽ ngôi | Dạng xịt hoặc gel nhẹ, hoặc đội mũ | Vùng hay bị cháy nắng mà ít ai để ý |
Nếu một sản phẩm làm bạn cay mắt khi đổ mồ hôi, thử loại khác cho vùng quanh mắt, hoặc dùng que chống nắng dạng sáp cho vùng này vì ít chảy xuống mắt hơn.
Bôi đủ lượng và đủ vùng
Đa số vùng bị cháy nắng hay sạm là những vùng bị bỏ sót, không phải vùng bôi thiếu SPF.
- Ước lượng lượng kem. Mặt khoảng một phần tư thìa cà phê; thêm chừng ấy cho cổ và gáy. Dạng sữa lỏng thì đổ vào lòng bàn tay thành một vũng cỡ đồng xu lớn; dạng kem thì dùng mẹo hai vệt dài theo ngón tay.
- Chia làm hai lớp nếu một lớp dày khó tán: bôi một nửa, tán đều, rồi bôi nửa còn lại. Cách này giúp phủ đều hơn.
- Đi hết các vùng hay sót: vành tai và sau tai, gáy, hai bên cổ, chân tóc, đường rẽ ngôi, mí mắt (với sản phẩm dịu), môi (dùng son dưỡng có chống nắng), mu bàn tay, mu bàn chân nếu đi dép.
- Bôi trước khi ra ngoài vài phút để lớp kem ổn định, nhất là trước khi trang điểm.
- Dùng thêm biện pháp che chắn: mũ rộng vành, kính râm chống tia UV, áo dài tay vải dệt dày, tìm bóng râm giữa trưa. Kem chống nắng là một lớp trong nhiều lớp, không phải tấm khiên duy nhất.
Nếu thấy lượng đủ quá nhờn với da mình, hãy đổi kết cấu (sữa lỏng, gel) thay vì bôi ít đi. Lượng là thứ không nên cắt giảm.
Thoa lại: khi nào, và làm sao khi đã trang điểm
Ở ngoài trời: khoảng mỗi hai giờ. Kem chống nắng bị mất đi do mồ hôi, ma sát với khẩu trang, khăn, tay chạm mặt, và một số chất lọc giảm hiệu quả dần dưới ánh sáng. Hai giờ là mốc hay được khuyến nghị cho người ở ngoài trời liên tục.
Ngay sau khi bơi, đổ nhiều mồ hôi hoặc lau mặt. Kể cả kem ghi chống nước 80 phút, lau khăn là gỡ đi một phần lớn lớp kem.
Ngồi văn phòng trong nhà, xa cửa sổ. Lượng tia cực tím nhận được thấp hơn nhiều. Bôi đủ buổi sáng và thoa lại trước khi ra ngoài buổi trưa hoặc lúc tan làm là hợp lý; không nhất thiết phải thoa lại mỗi hai giờ khi ngồi trong phòng.
Khi đã trang điểm. Có vài cách, mỗi cách có giới hạn: dặm kem chống nắng dạng sữa bằng bông mút vỗ nhẹ lên lớp nền; dùng xịt chống nắng giữ khoảng cách và xịt đều nhiều lượt; dùng phấn phủ có chống nắng. Hai cách sau thường khó đạt đủ lượng, nên xem là lớp bổ sung, không phải thay thế.
Đi xe máy. Trên đường, gió và mồ hôi làm kem trôi nhanh, khẩu trang cọ xát vùng má và mũi. Áo chống nắng, khẩu trang vải, găng tay, kính chắn mặt của mũ bảo hiểm có thể che phần lớn; vùng còn hở như trán, gò má, gáy cần kem đủ lượng.
Hiểu lầm phổ biến về kem chống nắng
"Kem chống nắng vật lý phản xạ ánh sáng như gương, kem hoá học thấm vào da." Kẽm oxit và titan dioxit chủ yếu hấp thụ tia cực tím, chỉ phản xạ và tán xạ một phần nhỏ. Cả hai nhóm đều tạo lớp trên bề mặt da. Khác biệt thực tế nằm ở cảm giác, vệt trắng, độ phù hợp với da nhạy cảm, không phải ở chỗ "vật lý tốt hơn hoá học".
"Da ngăm, da sẫm màu không cần chống nắng." Da sẫm màu có nhiều melanin hơn nên ít cháy nắng hơn, nhưng vẫn bị lão hoá do ánh sáng, vẫn sạm và dễ để lại vết thâm sau viêm khi nắng tác động. Chống nắng có lợi với mọi màu da.
"Dùng kem chống nắng gây thiếu vitamin D." Trong các nghiên cứu thực tế, người dùng kem chống nắng thường xuyên nhìn chung không bị giảm vitamin D đáng kể, một phần vì không ai bôi phủ hoàn hảo mọi lúc. Ai lo thiếu vitamin D nên hỏi bác sĩ về xét nghiệm và bổ sung qua chế độ ăn, thay vì bỏ chống nắng.
"Trộn kem chống nắng với kem dưỡng cho dễ bôi." Trộn làm loãng và có thể làm hỏng độ đồng đều của màng chống nắng. Bôi riêng từng lớp: kem dưỡng trước, chống nắng sau.
"Kem chống nắng năm ngoái vẫn dùng được nếu còn nhiều." Xem hạn dùng sau khi mở và hạn in trên bao bì. Kem để trong cốp xe, giỏ xe nắng nóng lâu ngày có thể giảm hiệu quả sớm hơn. Đổi màu, tách lớp, đổi mùi thì bỏ.
Trẻ nhỏ, người đang mang thai, da nhạy cảm và khi nào gặp bác sĩ
Với trẻ dưới sáu tháng tuổi, các hiệp hội nhi khoa thường khuyên ưu tiên che chắn và tránh nắng trực tiếp thay vì bôi kem chống nắng diện rộng; khi bắt buộc phải ra ngoài, hỏi bác sĩ nhi về sản phẩm phù hợp. Trẻ lớn hơn dùng kem chống nắng dành cho trẻ em, thử trước trên vùng da nhỏ, kết hợp mũ và áo.
Người đang mang thai hoặc cho con bú dùng được kem chống nắng thông thường; nhiều người chọn loại có kẽm oxit hoặc titan dioxit vì ít gây kích ứng. Nếu có băn khoăn về một thành phần cụ thể, hãy hỏi bác sĩ đang theo dõi thai kỳ. Người da nhạy cảm, dễ đỏ, có thể tìm sản phẩm không hương liệu, không cồn, và thử trên vùng da nhỏ vài ngày trước khi dùng cả mặt.
Hãy gặp bác sĩ da liễu nếu bạn bị cháy nắng phồng rộp diện rộng, sốt, ớn lạnh sau khi phơi nắng; nổi mẩn ngứa mỗi khi ra nắng dù đã che chắn; hoặc thấy một nốt ruồi, đốm sắc tố mới xuất hiện, thay đổi kích thước, màu sắc, bờ không đều, chảy máu. Những thay đổi đó cần được khám, không tự theo dõi tại nhà.
Câu hỏi thường gặp
Ngày mưa, trời âm u có cần bôi kem chống nắng không?
Nên bôi nếu bạn ra ngoài. Mây mỏng chỉ chặn một phần tia cực tím, và UVA vẫn tới mặt đất đáng kể. Ngày mưa ở trong nhà cả ngày, xa cửa sổ, thì có thể linh hoạt hơn, nhưng giữ thói quen bôi buổi sáng giúp bạn khỏi phải nhớ xem hôm nay cần hay không.
Ánh sáng xanh từ điện thoại có cần chống nắng không?
Lượng ánh sáng nhìn thấy phát ra từ màn hình rất nhỏ so với ánh nắng mặt trời. Ánh sáng nhìn thấy cường độ cao từ mặt trời có thể góp phần gây sạm ở người da dễ tăng sắc tố, và kem chống nắng có màu chứa oxit sắt che được phần này tốt hơn. Màn hình không phải mối lo chính.
Kem chống nắng có gây mụn không?
Một số công thức nhiều dầu, đặc, có thể làm nặng thêm tình trạng ở người dễ nổi mụn. Chọn kết cấu sữa lỏng hoặc gel, rửa sạch vào buổi tối, và thử vài tuần. Bỏ hẳn chống nắng không phải giải pháp vì nắng cũng làm vết thâm sau mụn đậm và lâu mờ hơn.
Bôi kem chống nắng xong có cần đợi 20 phút mới ra nắng không?
Lời khuyên này áp dụng chủ yếu để lớp kem kịp ổn định và bám đều, nhất là trước khi đổ mồ hôi hay xuống nước. Với sinh hoạt thường ngày, bôi xong vài phút, chờ khô mặt là ra ngoài được. Quan trọng hơn là bôi đủ lượng.
SPF 100 có tốt hơn SPF 50 nhiều không?
Trong điều kiện thử nghiệm, chênh lệch về tỷ lệ UVB bị chặn giữa SPF 50 và SPF cao hơn chỉ khoảng một vài phần trăm. Chỉ số rất cao có thể tạo cảm giác an toàn giả khiến người ta ở ngoài nắng lâu hơn hoặc quên thoa lại. Bôi đủ và thoa lại quan trọng hơn con số.
Kem chống nắng dạng xịt có dùng thay kem bôi được không?
Dạng xịt khó đạt đủ lượng vì phần lớn bay ra không khí, dễ xịt không đều, và không nên hít vào. Nếu dùng, xịt đủ nhiều lượt rồi xoa đều bằng tay, không xịt thẳng vào mặt mà xịt ra tay rồi thoa. Dạng xịt hợp để thoa lại hơn là lớp chính.
