Kem dưỡng thể giúp da giữ nước bằng ba cơ chế: hút ẩm (glycerin, urê, axit hyaluronic kéo nước vào lớp sừng), làm mềm (dầu, ceramide, axit béo lấp các khe giữa tế bào sừng), và khoá ẩm (petrolatum, sáp, dimethicone tạo lớp màng chậm bốc hơi). Sản phẩm tốt thường phối hợp cả ba; lotion, kem, dầu khác nhau chủ yếu ở tỉ lệ nước – dầu và độ “nặng” trên da.
Muốn hiệu quả, chọn đúng độ đặc theo loại da và thời tiết, rồi bôi trong vài phút sau khi tắm khi da còn hơi ẩm. Da khô ở người Việt hay đến từ ba nguồn: mùa đông hanh khô miền Bắc, ngồi phòng điều hoà nhiều giờ, và tuổi tác. Mỗi nguồn cần cách xử lý hơi khác nhau.
Bài này đi vào cơ chế, cách chọn loại sản phẩm, thành phần đáng tìm, sai lầm hay gặp và dấu hiệu da khô cần đi khám.
Vì sao da khô: nước bốc hơi qua lớp sừng
Da luôn mất một lượng nước nhỏ qua bề mặt, gọi là mất nước qua thượng bì (TEWL). Lớp sừng khoẻ với đủ lipid giữ lượng mất này ở mức thấp. Bên trong tế bào sừng còn có một hỗn hợp chất hút ẩm tự nhiên (NMF), gồm axit amin, urê, axit lactic và muối, sinh ra từ sự phân giải protein filaggrin. Thiếu lipid hoặc thiếu NMF, lớp sừng mất độ dẻo, bề mặt ráp, nứt nhỏ, và cảm giác ngứa xuất hiện.
Độ ẩm không khí thấp làm nước bốc hơi nhanh hơn: đó là chuyện của mùa đông miền Bắc và các văn phòng bật điều hoà cả ngày. Tuổi tác làm giảm sản xuất lipid và bã nhờn, nên người trên năm mươi thường thấy cẳng chân, cánh tay khô bong như vảy cá. Một số người mang biến thể gen filaggrin nên da khô và dễ chàm từ nhỏ.
Điều quan trọng cần hiểu: kem dưỡng không “bơm nước” vào da theo nghĩa đen. Nó giúp giữ lại nước da đang có và tạo điều kiện cho lớp sừng tự phục hồi. Vì vậy uống nhiều nước không thay được việc dưỡng ẩm ngoài da ở người khoẻ mạnh, và dưỡng ẩm đều đặn quan trọng hơn chọn sản phẩm đắt tiền.
Cũng cần phân biệt da khô với da thiếu nước theo cách các quảng cáo hay dùng. Da khô là thiếu lipid, bề mặt ráp, bong vảy, thường kéo dài; còn cảm giác căng sau khi tắm nước nóng hay ngồi điều hoà là mất nước tạm thời ở lớp sừng, có thể gặp cả ở người da dầu. Cả hai đều cải thiện khi bạn giảm những gì lấy mất lipid và bổ sung sản phẩm khoá ẩm, nên trên thực tế không cần mua hai dòng sản phẩm riêng cho hai khái niệm này.
Lotion, kem, dầu, sáp: chọn thế nào
Ngoài tên gọi, bạn có thể nhận biết bằng cảm giác: càng loãng, càng nhiều nước; càng đặc, càng nhiều dầu và khoá ẩm tốt hơn.
| Dạng | Đặc điểm | Hợp với |
|---|---|---|
| Lotion, sữa dưỡng thể | Nhiều nước, thấm nhanh, nhẹ | Da thường, da hơi khô, mùa nóng ẩm, người không thích cảm giác bết |
| Kem (cream) | Cân bằng nước – dầu, đặc hơn, giữ ẩm lâu hơn | Da khô, mùa hanh, người ngồi điều hoà nhiều |
| Thuốc mỡ, sáp, balm | Gần như không nước, khoá ẩm mạnh, hơi bóng | Vùng rất khô, nứt: khuỷu tay, đầu gối, cẳng chân người lớn tuổi |
| Dầu dưỡng thể | Làm mềm tốt, ít hút ẩm; bôi lên da ẩm hiệu quả hơn da khô | Bôi sau khi tắm, xoa bóp; người thích cảm giác mượt |
| Gel dưỡng | Chủ yếu nước và chất hút ẩm, rất nhẹ | Da dầu, vùng lưng ngực hay nổi mụn, ngày nóng |
Trong khí hậu nóng ẩm ở phía Nam, nhiều người chỉ cần lotion nhẹ, thậm chí chỉ dưỡng cẳng chân và cánh tay. Ra Bắc vào mùa đông hoặc vào văn phòng lạnh cả ngày, cùng người đó có thể cần kem đặc hơn. Không nhất thiết dùng một sản phẩm quanh năm.
Thành phần đáng tìm và thành phần nên cân nhắc
Glycerin. Chất hút ẩm rẻ, lâu đời và được nghiên cứu nhiều, có trong phần lớn sản phẩm dưỡng. Không cần tìm hoạt chất “mới” nếu glycerin đứng đầu bảng thành phần và sản phẩm hợp với da bạn.
Urê. Vừa hút ẩm vừa làm mềm lớp sừng. Ở nồng độ thấp, khoảng năm đến mười phần trăm, phù hợp cho da khô thường ngày; nồng độ cao hơn dùng cho vùng sừng dày như gót chân. Có thể châm chích nhẹ trên da nứt.
Ceramide, cholesterol, axit béo. Ba thành phần của “vữa” lớp sừng; sản phẩm phối hợp đủ ba thường được dùng cho da khô, da có cơ địa chàm. Hiệu quả phụ thuộc vào công thức, không chỉ vào việc có tên thành phần trên bao bì.
Petrolatum (vaseline), sáp, dimethicone. Khoá ẩm mạnh, rất ít gây dị ứng. Petrolatum tinh chế dùng trong mỹ phẩm và dược phẩm được coi là an toàn; nỗi lo “dầu mỏ độc hại” thường nhầm với các sản phẩm dầu mỏ chưa tinh chế.
Axit lactic, AHA. Giúp bong lớp sừng thô ráp và hút ẩm, hợp với da khô ráp, da gà. Có thể châm chích, làm da nhạy nắng hơn; dùng cho vùng hở thì nhớ che nắng.
Hương liệu, tinh dầu. Nguyên nhân hàng đầu của dị ứng tiếp xúc do mỹ phẩm. Không phải ai cũng phản ứng, nhưng nếu da bạn hay ngứa, đỏ, ưu tiên sản phẩm không hương liệu cho vùng rộng như thân mình.
Dưỡng thể theo hoàn cảnh: khí hậu, công việc, tuổi tác
Cùng một làn da, nhu cầu dưỡng ẩm thay đổi rất nhiều theo nơi ở, nơi làm việc và giai đoạn cuộc đời. Bảng dưới đây gợi ý cách điều chỉnh, không phải quy tắc cứng.
| Hoàn cảnh | Da thường gặp gì | Điều chỉnh gợi ý |
|---|---|---|
| Miền Nam, mùa mưa nóng ẩm | Ít khô, dễ bết, dễ nổi mụn lưng | Lotion hoặc gel nhẹ, có khi chỉ cần cho cẳng chân, cánh tay |
| Miền Bắc mùa đông, gió mùa hanh khô | Căng, bong vảy, ngứa cẳng chân | Chuyển sang kem đặc, bôi hai lần mỗi ngày, giảm nước nóng khi tắm |
| Văn phòng điều hoà cả ngày | Khô tay, cẳng chân, mu bàn tay | Để sẵn kem nhỏ ở bàn làm việc, bôi lại sau khi rửa tay |
| Làm việc ngoài trời, nắng nhiều | Da rám, khô ráp vùng hở | Dưỡng ẩm kết hợp che nắng vùng hở; tắm sạch kem chống nắng buổi tối |
| Người trên năm mươi tuổi | Khô như vảy cá ở cẳng chân, ngứa về đêm | Kem đặc hoặc có urê nồng độ thấp, tắm nhanh, dưỡng ngay sau tắm |
| Mang thai, sau sinh | Căng ngứa da bụng, ngực | Kem hoặc dầu dịu không hương liệu; hỏi bác sĩ trước khi dùng sản phẩm có hoạt chất |
Một cách kiểm tra đơn giản: buổi tối, dùng móng tay vạch nhẹ một đường trên cẳng chân. Nếu hiện vệt trắng rõ, da đang thiếu ẩm và bạn nên tăng độ đặc hoặc số lần bôi. Nếu không còn vệt sau vài tuần dưỡng đều, bạn có thể giảm lại.
Bôi dưỡng thể đúng lúc, đúng lượng
Cách bôi quyết định phần lớn hiệu quả của kem dưỡng. Các bước sau hợp với phần lớn người trưởng thành:
- Bôi trong khoảng ba phút sau khi tắm, khi đã thấm khô nhưng da còn hơi ẩm. Đây là lúc lớp sừng chứa nhiều nước nhất để khoá lại.
- Lấy đủ lượng: một lớp đủ phủ đều, xoa vài lần là thấm; bôi quá ít không đủ tạo màng, bôi quá nhiều gây bết và lãng phí.
- Xoa theo chiều lông mọc ở vùng nhiều lông để hạn chế bít nang, nhất là với kem đặc, dầu.
- Ưu tiên vùng khô nhất: cẳng chân, mặt ngoài cánh tay, khuỷu tay, đầu gối, mạn sườn, lưng dưới.
- Bôi lại khi cần: với da rất khô hoặc ngồi điều hoà cả ngày, thêm một lần vào buổi tối hoặc sau khi rửa tay chân.
- Đợi thấm rồi mặc đồ, nhất là với dầu, để tránh dính quần áo.
Với người ngồi phòng điều hoà nhiều giờ, ngoài dưỡng ẩm, có thể đặt một chậu nước hoặc máy tạo ẩm trong phòng nếu được phép, uống nước đủ, và tránh để luồng gió lạnh thổi thẳng vào người.
Những sai lầm hay gặp khi dưỡng thể
Nhiều người dưỡng đều mà da vẫn khô, hoặc lại nổi mụn lưng. Thường là do một trong những lý do sau:
- Chỉ dưỡng khi đã thấy khô bong thay vì dưỡng đều đặn hằng ngày trong mùa khô.
- Dùng kem dưỡng trắng có thành phần không rõ ràng cho toàn thân, nhiều sản phẩm trôi nổi trộn corticoid, chất tẩy mạnh — gây mỏng da, rạn, mụn, thậm chí hại thận nếu có thuỷ ngân.
- Bôi dầu đặc lên lưng, ngực ở người hay nổi mụn, viêm nang lông — nên đổi sang lotion hoặc gel nhẹ cho vùng này.
- Tắm nước nóng lâu rồi trông chờ kem dưỡng sửa lại. Điều chỉnh cách tắm trước, kem dưỡng mới phát huy.
- Chạy theo nhiều lớp sản phẩm cho cơ thể như cho da mặt. Với phần lớn người, một sản phẩm phù hợp dùng đều là đủ.
- Dùng chung kem của trẻ nhỏ và người lớn mà không đọc thành phần — một số sản phẩm có hoạt chất không hợp trẻ em.
Nếu bạn đang mang thai hoặc cho con bú, sản phẩm dưỡng ẩm đơn giản không hương liệu thường là lựa chọn an toàn; hỏi bác sĩ trước khi dùng sản phẩm có hoạt chất như retinoid hay axit nồng độ cao.
Khi nào da khô cần gặp bác sĩ da liễu
Da khô thông thường cải thiện rõ trong một đến hai tuần khi bạn điều chỉnh cách tắm và dưỡng ẩm đều. Nếu không, hoặc nếu da có thêm biểu hiện khác, nên đi khám. Những dấu hiệu đáng chú ý gồm: ngứa nhiều làm mất ngủ; mảng đỏ, dày, bong vảy, rỉ dịch; nứt sâu chảy máu ở tay, chân; da khô như vảy cá lan rộng từ nhỏ; hoặc da khô xuất hiện cùng lúc với mệt mỏi, sụt cân, tăng cân không rõ lý do, sợ lạnh.
Một số bệnh có biểu hiện ban đầu là da khô ngứa: viêm da cơ địa (chàm), vảy nến, bệnh vảy cá, suy giáp, bệnh thận, tiểu đường. Bác sĩ có thể cần khám toàn thân, xét nghiệm, rồi mới chỉ định thuốc bôi hay uống phù hợp. Tự bôi kem corticoid mua ngoài, nhất là loại mạnh, lên vùng da rộng có thể che triệu chứng, gây mỏng da, rạn da và làm việc chẩn đoán khó hơn.
Với người cao tuổi, da khô ngứa ở cẳng chân rất phổ biến nhưng không nên coi là “tuổi già phải chịu”. Gãi nhiều gây trầy xước, nhiễm trùng; dưỡng ẩm đều, tắm nước ấm vừa và đi khám khi ngứa không đỡ giúp người lớn tuổi ngủ ngon hơn đáng kể.
Câu hỏi thường gặp
Có nên dùng kem dưỡng ẩm cho mặt để bôi toàn thân không?
Về nguyên tắc được, nhưng tốn kém vì diện tích cơ thể lớn hơn mặt nhiều lần, và kem mặt thường có hoạt chất không cần thiết cho thân mình. Ngược lại, kem dưỡng thể đặc có thể quá nặng cho da mặt dễ nổi mụn. Dùng riêng mỗi loại cho đúng vùng thường hợp lý hơn.
Dưỡng thể có giúp da trắng hơn không?
Kem dưỡng ẩm giúp da mịn, đều màu hơn vì bề mặt bớt bong vảy, nhưng không thay đổi màu da bẩm sinh. Sản phẩm hứa làm trắng nhanh toàn thân thường chứa chất tẩy mạnh hoặc corticoid, gây hại lâu dài. Che nắng vùng hở và tránh kích ứng là cách giữ da đều màu thực tế nhất.
Bôi dầu dừa thay kem dưỡng thể được không?
Dầu dừa làm mềm da tốt và được nhiều người dùng, nhưng không có chất hút ẩm nên hiệu quả hơn khi bôi lên da còn ẩm. Một số người bị bít lỗ chân lông, nổi mụn ở lưng, ngực khi dùng. Hãy thử ở vùng nhỏ và theo dõi vài ngày trước khi bôi toàn thân.
Dưỡng thể buổi sáng có cần không nếu đã bôi buổi tối?
Phụ thuộc vào da và môi trường. Người da khô, làm văn phòng máy lạnh hoặc sống ở vùng hanh khô thường thấy lợi ích rõ khi bôi hai lần mỗi ngày. Người da thường ở khí hậu nóng ẩm có thể chỉ cần một lần sau khi tắm. Lắng nghe cảm giác căng, ngứa của da để điều chỉnh.
Kem dưỡng thể có hạn dùng bao lâu sau khi mở nắp?
Nhiều sản phẩm in biểu tượng hộp kem mở nắp kèm số tháng, chẳng hạn sáu hoặc mười hai tháng, cho biết thời gian dùng sau khi mở. Sản phẩm dạng hũ dễ nhiễm khuẩn hơn dạng chai bơm. Đổi màu, đổi mùi, tách lớp là dấu hiệu nên bỏ.
Trẻ nhỏ có cần dưỡng thể không?
Trẻ có da khô, đặc biệt trẻ có cơ địa dị ứng, thường được bác sĩ khuyên dưỡng ẩm đều đặn sau khi tắm bằng sản phẩm không hương liệu dành cho trẻ. Trẻ da bình thường không nhất thiết cần. Nếu trẻ ngứa, có mảng đỏ, nên đưa trẻ đi khám trước khi tự chọn sản phẩm.
