AHA (alpha hydroxy acid) và BHA (beta hydroxy acid) đều là acid dùng để tẩy tế bào chết bằng cách làm lỏng liên kết giữa các tế bào sừng. Khác biệt chính: AHA tan trong nước, làm việc chủ yếu trên bề mặt da; BHA mà đại diện trong mỹ phẩm là salicylic acid thì tan trong dầu, đi được vào lỗ chân lông chứa bã nhờn.
Quy tắc chọn đơn giản: da khô, sần, xỉn màu, có vết thâm bề mặt thường hợp AHA; da dầu, có mụn đầu đen, đầu trắng, lỗ chân lông dễ tắc thường hợp BHA. Da nhạy cảm có thể bắt đầu bằng AHA phân tử lớn (mandelic) hoặc PHA.
Cả hai đều làm da nhạy nắng hơn và dễ gây kích ứng khi dùng quá tay. Bài này so sánh từng acid, giải thích vì sao pH quan trọng, và đưa ra cách dùng cho người mới.
Tẩy da chết hoá học hoạt động thế nào
Lớp sừng ngoài cùng của da gồm các tế bào đã chết xếp như gạch, gắn với nhau bằng các cầu nối protein gọi là desmosome cùng “vữa” lipid. Bình thường các cầu nối này tự phân giải và tế bào bong đi đều đặn. Khi quá trình đó chậm lại — do tuổi, do ánh nắng, do da dầu — tế bào chết tích lại, da trông xỉn, sần, và lỗ chân lông dễ bị bít.
Acid hydroxy làm yếu các liên kết giữa tế bào sừng, giúp chúng bong ra sớm hơn mà không cần chà xát. So với hạt tẩy vật lý, cách này đều hơn và không gây vết xước nhỏ trên da. Ở nồng độ và pH của mỹ phẩm dùng hằng ngày, tác dụng nhẹ và cộng dồn theo thời gian; ở nồng độ và pH thấp hơn nhiều, chúng được dùng trong thủ thuật lột da tại phòng khám — việc đó cần bác sĩ, không tự làm ở nhà.
Tên gọi alpha hay beta chỉ vị trí nhóm hydroxyl so với nhóm carboxyl trong phân tử. Về mặt hoá học, salicylic acid là một trường hợp đặc biệt (một acid thơm), nhưng ngành mỹ phẩm quen gọi nó là BHA và cách gọi đó đã thành chuẩn.
So sánh các acid hay gặp
Bảng dưới gom các acid tẩy da chết phổ biến trong mỹ phẩm bán tự do. Nồng độ ghi là mức hay gặp trong sản phẩm dùng tại nhà, không phải khuyến nghị.
| Acid | Nhóm | Đặc điểm | Hợp với |
|---|---|---|---|
| Glycolic acid | AHA | Phân tử nhỏ nhất, thấm nhanh, tác dụng mạnh nhất trong nhóm AHA, cũng dễ châm chích nhất | Da dày, xỉn màu, sần, không nhạy cảm |
| Lactic acid | AHA | Phân tử lớn hơn, dịu hơn, có thêm tác dụng giữ ẩm | Da khô, da mới bắt đầu dùng acid |
| Mandelic acid | AHA | Phân tử lớn, thấm chậm, ít châm chích | Da nhạy cảm, da tối màu dễ thâm sau viêm |
| Salicylic acid | BHA | Tan trong dầu, vào lỗ chân lông, có tác dụng chống viêm nhẹ; mỹ phẩm thường khoảng 0,5–2% | Da dầu, mụn đầu đen, đầu trắng |
| Gluconolactone, lactobionic acid | PHA | Phân tử rất lớn, thấm ít, dịu nhất, giữ ẩm tốt | Da rất nhạy cảm, da khô |
Phân tử càng nhỏ thì đi càng sâu, tác dụng càng rõ nhưng cũng càng dễ kích ứng. Vì vậy “mạnh hơn” không có nghĩa “tốt hơn” cho bạn — glycolic acid có thể quá sức với da mỏng, khô; mandelic hay lactic acid đôi khi lại cho kết quả dễ chịu hơn trong dài hạn.
pH: con số không ghi trên nhãn nhưng quyết định tác dụng
Acid chỉ tẩy tế bào chết khi còn ở dạng tự do. Mỗi acid có một hằng số pKa — glycolic acid khoảng 3,8. Khi pH sản phẩm thấp hơn hoặc gần mức đó, phần lớn acid ở dạng tự do và hoạt động. Khi pH cao hơn nhiều, acid bị trung hoà thành muối, tác dụng giảm mạnh.
Vì vậy hai sản phẩm cùng “10% AHA” có thể khác nhau rất xa. Một sản phẩm pH 3,5 sẽ mạnh hơn hẳn sản phẩm pH 4,5 dù cùng nồng độ. Cơ quan quản lý ở một số nước dùng cả nồng độ lẫn pH để quy định giới hạn cho sản phẩm dùng tại nhà.
Châm chích nhẹ không phải bằng chứng “đang có tác dụng”. Đó chỉ là dấu hiệu acid đang kích thích đầu dây thần kinh. Sản phẩm dịu, pH hợp lý vẫn làm việc mà không cần rát.
Không cần “chờ pH” 20–30 phút. Lời khuyên chờ lâu giữa các lớp xuất phát từ suy luận rằng lớp sau sẽ trung hoà acid. Trên thực tế da có khả năng đệm pH của riêng nó, và chờ vài phút cho lớp trước khô là đủ với hầu hết người dùng.
Cách bắt đầu dùng AHA hoặc BHA
Người mới nên chọn một acid, một sản phẩm, và đi chậm. Lộ trình gợi ý:
- Chọn theo vấn đề chính: AHA nếu da khô, xỉn, sần; BHA nếu da dầu, mụn đầu đen. Đừng mua cả hai cùng lúc.
- Ưu tiên dạng để lại trên da nồng độ vừa phải (toner, serum) hoặc dạng rửa trôi nếu da nhạy cảm — dạng rửa trôi tiếp xúc ngắn nên dịu hơn.
- Thử trên vùng nhỏ trong vài ngày. Sau đó dùng hai đến ba tối mỗi tuần, trên da khô hoàn toàn sau khi rửa mặt.
- Thoa kem dưỡng sau đó. Không dùng chung tối với retinoid hoặc tẩy da chết vật lý trong giai đoạn đầu.
- Mỗi sáng dùng kem chống nắng phổ rộng. Cơ quan Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) đã khuyến cáo người dùng AHA dùng chống nắng vì AHA làm da tăng nhạy cảm với tia UV, kéo dài thêm khoảng một tuần sau khi ngừng.
- Sau bốn đến sáu tuần, nếu da ổn, có thể tăng số tối. Rất nhiều người không cần dùng mỗi ngày.
Dùng acid cho từng vùng và từng tình huống
Mũi và cằm nhiều mụn đầu đen. Đây là nơi BHA làm tốt nhất. Có thể chỉ thoa BHA vào vùng chữ T, còn má khô hơn thì dùng ít hơn hoặc không dùng. Không cần thoa một sản phẩm đồng đều cho mọi vùng trên mặt.
Lưng, ngực nổi mụn nhỏ khi trời nóng. Sữa tắm hoặc dung dịch xịt có salicylic acid hay được dùng cho vùng da rộng này. Vùng da lớn thấm nhiều hoạt chất hơn, nên chọn dạng rửa trôi, nồng độ thấp và không dùng chung với sản phẩm acid khác trên cùng vùng.
Da gà ở cánh tay, đùi. Những nốt sần nhỏ quanh nang lông (dày sừng nang lông) thường đỡ hơn với kem dưỡng thể chứa lactic acid hoặc urea dùng đều đặn. Đây là tình trạng lành tính nhưng mạn tính: ngừng dùng thì nốt sần quay lại.
Da tay, gót chân khô dày. AHA và urea trong kem dưỡng tay, chân giúp lớp sừng dày mềm ra. Với gót chân nứt sâu, chảy máu hoặc người có bệnh tiểu đường, nên hỏi bác sĩ trước thay vì tự tẩy mạnh.
Trước dịp quan trọng. Đừng thử một sản phẩm acid mới ngay trước một sự kiện vài ngày. Nếu da phản ứng, bạn sẽ đi dự với gương mặt đỏ, bong vảy. Thử sản phẩm mới khi có ít nhất hai tuần để theo dõi.
Mùa nắng và khi đi biển. Nếu sắp có chuyến đi nhiều nắng, có thể giảm hoặc tạm ngưng acid vài ngày trước và trong chuyến đi, rồi quay lại sau. Da vừa tẩy dễ cháy nắng hơn, và cháy nắng lại sinh thâm.
Dấu hiệu tẩy da chết quá mức và cách phục hồi
Tẩy quá tay là lỗi thường gặp nhất, đặc biệt khi dùng nhiều sản phẩm cùng chứa acid mà không biết: toner AHA, serum BHA, mặt nạ “peel” cuối tuần, sữa rửa mặt có salicylic acid. Dấu hiệu điển hình: da bóng căng như nhựa dù không dầu, châm chích cả khi thoa kem dưỡng bình thường hay nước, đỏ từng mảng, bong vảy, nổi mụn li ti không giống mụn cũ.
Cách xử lý: ngừng mọi acid, retinoid, tẩy da chết vật lý và sản phẩm có hương liệu. Rút chu trình về ba bước — sữa rửa mặt dịu, kem dưỡng có thành phần hỗ trợ hàng rào (ceramide, glycerin, panthenol), kem chống nắng. Thường cần hai đến bốn tuần để da bình phục. Sau đó quay lại với acid ở tần suất thấp hơn.
Người có làn da nâu hoặc ngăm như nhiều người Việt cần để ý thêm: kích ứng do acid có thể để lại thâm sau viêm kéo dài hàng tháng, tức là cố làm đều màu mà lại thêm vết thâm mới. Đây là lý do nên chọn acid dịu và đi chậm thay vì nồng độ cao.
Ai cần thận trọng và khi nào gặp bác sĩ da liễu
Salicylic acid cùng họ với aspirin. Người dị ứng aspirin nên tránh sản phẩm BHA hoặc hỏi bác sĩ trước. Với phụ nữ mang thai và cho con bú, salicylic acid nồng độ thấp trong mỹ phẩm rửa trôi thường được coi là ít đáng lo, nhưng các hướng dẫn chưa thống nhất với sản phẩm để lại trên da và diện rộng; AHA nồng độ thấp thường được xem là lựa chọn dễ chấp nhận hơn. Cách chắc chắn là mang sản phẩm đến hỏi bác sĩ.
Không dùng acid lên vùng da đang trầy xước, cháy nắng, vừa tẩy lông bằng sáp, hoặc đang có tổn thương hở. Người có chàm, trứng cá đỏ, vảy nến nên hỏi bác sĩ trước vì acid có thể làm bệnh bùng lên.
Gặp bác sĩ da liễu khi mụn viêm nhiều, mụn bọc, mụn để lại sẹo lõm — tẩy da chết tại nhà không giải quyết được những tình trạng này. Cũng nên đi khám khi phản ứng sau dùng acid gồm sưng, nổi mụn nước, chảy dịch, hoặc da không hồi phục sau hai đến ba tuần ngừng mọi hoạt chất. Thủ thuật peel nồng độ cao chỉ nên làm ở cơ sở y tế có bác sĩ.
Câu hỏi thường gặp
Có dùng AHA và BHA cùng lúc được không?
Có sản phẩm pha sẵn cả hai ở nồng độ được tính toán, và người đã quen acid có thể dùng. Người mới nên dùng một loại trước, hoặc nếu cần cả hai thì xen kẽ các tối khác nhau, để biết rõ da phản ứng với chất nào.
Tẩy da chết hoá học có làm mỏng da không?
Ở nồng độ mỹ phẩm và tần suất hợp lý thì không. Acid làm bong lớp tế bào chết ngoài cùng, không phá các lớp sống bên dưới. Cảm giác da mỏng, nhạy là dấu hiệu dùng quá tay và hàng rào bị tổn thương, cần giảm tần suất.
Dùng BHA bao lâu thì mụn đầu đen giảm?
Thường cần vài tuần dùng đều để thấy lỗ chân lông thông thoáng hơn. Mụn đầu đen tái tạo liên tục từ bã nhờn, nên BHA giúp kiểm soát chứ không làm hết vĩnh viễn; ngừng dùng thì chúng quay lại dần.
Sản phẩm rửa trôi có acid có tác dụng không?
Có nhưng nhẹ hơn vì thời gian tiếp xúc ngắn. Dạng này hợp với da nhạy cảm hoặc người mới, và với vùng da rộng như lưng, ngực. Muốn tác dụng rõ hơn thì dạng để lại trên da thường hiệu quả hơn.
Có nên dùng acid trước khi trang điểm buổi sáng?
Được nếu da đã quen và sau đó dùng kem chống nắng đầy đủ. Tuy vậy buổi tối thường thuận tiện hơn, tránh cảm giác châm chích dưới lớp nền và giảm nguy cơ da tiếp xúc nắng ngay sau khi tẩy.
Da nam giới cạo râu hằng ngày có dùng acid được không?
Được, và BHA có thể giúp giảm lông mọc ngược ở vùng râu. Nên tránh thoa ngay sau khi cạo vì da đang có vết xước nhỏ; chờ đến buổi tối hoặc thoa trước khi cạo vài giờ.