Quần áo hỏng nhanh chủ yếu vì bốn tác nhân: nhiệt (nước nóng, sấy, là quá nhiệt), ma sát (máy giặt quay mạnh, giặt chung đồ có khoá kéo), ánh nắng (tia cực tím làm bạc màu và giòn sợi), và độ ẩm (ẩm mốc, mùi khi phơi không khô). Giữ quần áo bền là giảm bốn thứ này ở mức hợp lý.
Trong thực tế, phần lớn quần áo thường ngày giặt máy được ở nước lạnh hoặc ấm nhẹ, lộn trái, chế độ nhẹ, phơi trong bóng râm thoáng gió. Chỉ cần ba thay đổi đó, áo màu đã giữ màu lâu hơn, áo thun ít giãn cổ hơn và quần jeans ít bạc hơn.
Bài này giải thích cơ chế từng kiểu hỏng, cách đọc ký hiệu giặt, cách phân loại đồ, xử lý vết ố thường gặp và cất giữ đồ trong mùa nồm ẩm.
Vì sao quần áo phai màu, co rút, xù lông
Phai màu. Thuốc nhuộm có thể bị nước, chất tẩy và tia cực tím phá vỡ hoặc kéo ra khỏi sợi. Nước nóng làm sợi nở ra, thuốc nhuộm dễ thoát hơn; ma sát mài mòn bề mặt sợi khiến màu trông bạc. Đồ màu đậm, đặc biệt màu đỏ và đen, thường ra màu nhiều nhất ở vài lần giặt đầu.
Co rút. Trong quá trình dệt và hoàn tất, sợi bị kéo căng. Khi gặp nước và nhiệt, sợi xenlulô như cotton, viscose có xu hướng “thả lỏng” về chiều dài tự nhiên, gọi là co do thư giãn. Len co kiểu khác: vảy trên sợi len móc vào nhau khi gặp nhiệt và ma sát, gây hiện tượng nỉ hoá, gần như không phục hồi được.
Xù lông. Các đầu sợi ngắn bị ma sát kéo ra khỏi bề mặt vải, quấn vào nhau thành cục nhỏ. Sợi tổng hợp bền nên cục xù bám chặt, không tự rụng; vải pha polyester vì thế hay xù rõ hơn. Vùng ma sát nhiều như nách, đùi trong, chỗ đeo túi xù đầu tiên.
Giãn, mất dáng. Đồ dệt kim như áo thun, áo len giãn khi treo lúc còn ướt nặng nước, hoặc khi phơi bằng móc nhỏ kéo căng vai. Cổ áo thun giãn thường do kéo mạnh khi mặc, cởi và do sấy nhiệt cao.
Đọc ký hiệu giặt: năm nhóm biểu tượng
Hệ thống ký hiệu chăm sóc quần áo phổ biến quốc tế gồm năm biểu tượng gốc, thường in theo thứ tự giặt, tẩy, làm khô, là, giặt chuyên nghiệp. Hiểu năm biểu tượng này là đọc được nhãn của phần lớn quần áo bán ở Việt Nam, dù hàng sản xuất trong nước hay nhập khẩu. Dấu gạch chéo trên biểu tượng nghĩa là không được làm việc đó.
| Biểu tượng | Ý nghĩa | Biến thể hay gặp |
|---|---|---|
| Chậu nước | Giặt bằng nước | Số hoặc chấm bên trong chỉ nhiệt độ tối đa (một chấm khoảng 30 độ C, hai chấm khoảng 40 độ C); bàn tay trong chậu là giặt tay; một hoặc hai gạch dưới chậu là giặt nhẹ, rất nhẹ |
| Tam giác | Tẩy trắng | Tam giác trống: dùng được chất tẩy; có hai vạch chéo: chỉ dùng chất tẩy không chứa clo (gốc oxy) |
| Hình vuông | Làm khô | Vuông có vòng tròn: sấy máy (chấm chỉ mức nhiệt); vạch dọc: phơi treo; vạch ngang: phơi phẳng; vạch chéo ở góc: phơi trong bóng râm |
| Bàn là | Là, ủi | Một chấm: nhiệt thấp; hai chấm: trung bình; ba chấm: cao |
| Hình tròn | Giặt chuyên nghiệp | Chữ cái bên trong chỉ loại dung môi giặt khô; dành cho tiệm giặt |
Nhãn ghi nhiệt độ tối đa, không phải nhiệt độ bắt buộc. Giặt thấp hơn mức ghi gần như luôn an toàn hơn, chỉ có thể kém hiệu quả với vết bẩn dầu mỡ nặng.
Quy trình giặt máy giữ đồ bền
Phần lớn đồ thường ngày đi qua máy giặt. Một quy trình gọn giúp giảm cả bốn tác nhân gây hỏng:
- Phân loại theo màu và theo chất liệu. Trắng riêng, màu đậm riêng, màu nhạt riêng; đồ nặng như jeans, khăn tắm tách khỏi đồ mỏng như áo viscose, đồ lót.
- Chuẩn bị từng món. Lộn trái áo in, áo màu đậm, quần jeans; kéo khoá, cài nút, gỡ đồ trong túi. Khoá kéo mở là “lưỡi cưa” cào xước đồ khác.
- Dùng túi giặt lưới cho áo lót có gọng, đồ ren, áo mỏng, tất nhỏ.
- Không nhồi đầy lồng giặt. Đồ cần chỗ để chuyển động trong nước; quá đầy thì giặt kém sạch mà ma sát lại tăng.
- Chọn nước lạnh hoặc ấm nhẹ, chế độ nhẹ cho đồ màu và đồ mỏng. Nước nóng hơn chỉ cần cho khăn, ga trải giường, đồ dính dầu mỡ nặng, nếu nhãn cho phép.
- Đúng lượng bột giặt. Thừa chất giặt không làm sạch hơn mà để lại cặn, làm vải cứng và bám bẩn nhanh hơn.
- Lấy đồ ra ngay khi máy dừng. Đồ ướt nằm lâu trong lồng sinh mùi ẩm và nhăn sâu.
Với đồ màu đậm mới mua, giặt riêng vài lần đầu. Có thể thử độ ra màu bằng cách thấm một miếng vải trắng ẩm vào mặt trái của đồ rồi xem có bị lem không.
Phơi và làm khô: nắng là bạn hay thù
Phơi nắng là thói quen phổ biến ở Việt Nam vì khô nhanh và có cảm giác sạch. Ánh nắng thực sự giúp làm khô và tia cực tím có tác dụng nhất định với vi sinh vật trên bề mặt, nhưng nó cũng là nguyên nhân hàng đầu làm bạc màu và làm sợi giòn dần. Đồ màu đậm, đồ in, đồ lụa và đồ có sợi đàn hồi bị ảnh hưởng nhiều nhất.
Cách cân bằng: phơi đồ trắng và đồ cần khử mùi như khăn tắm dưới nắng; phơi đồ màu, đồ đen, đồ in ở chỗ bóng râm thoáng gió, lộn trái. Nếu phải phơi nắng, rút vào ngay khi vừa khô thay vì để cả buổi. Đồ dệt kim nặng như áo len, áo dệt kim dày nên phơi phẳng trên giá lưới để không giãn.
Máy sấy tiện cho mùa mưa nhưng nhiệt cao là tác nhân lớn gây co rút và giãn sợi đàn hồi. Nếu dùng, chọn mức nhiệt thấp, lấy đồ ra khi còn hơi ẩm rồi treo cho khô nốt. Máy sấy cũng làm xù lông nhiều hơn với vải pha tổng hợp.
Xử lý vết bẩn thường gặp tại nhà
Nguyên tắc chung: xử lý càng sớm càng dễ, thấm chứ không chà mạnh, thử chất tẩy ở mặt trong trước, và không đưa đồ còn vết vào máy sấy hay bàn là vì nhiệt sẽ “khoá” vết lại.
- Mồ hôi, ố vàng nách và cổ áo: thoa nước giặt dạng lỏng hoặc hỗn hợp baking soda pha nước, để một lúc rồi giặt. Với áo trắng, chất tẩy gốc oxy theo hướng dẫn trên bao bì thường hiệu quả hơn tẩy clo, vì clo có thể làm vết ố đậm thêm với một số loại vết.
- Dầu mỡ thức ăn: rắc bột hút dầu như bột bắp hoặc phấn rôm lên vết, để vài phút rồi phủi; sau đó thoa nước rửa chén, xoa nhẹ và giặt.
- Cà phê, trà: xả ngay dưới nước lạnh từ mặt trái vải, sau đó xử lý bằng nước giặt.
- Máu: luôn dùng nước lạnh; nước nóng làm protein đông lại bám chặt vào sợi.
- Son môi, kem nền: thấm bằng nước tẩy trang dạng nước hoặc một ít nước rửa chén trước khi giặt.
- Mực bút bi: chấm cồn vào vết từ mặt trái, đặt khăn giấy bên dưới để hút mực; thử trên vùng khuất trước vì cồn có thể làm phai màu nhuộm.
Với đồ lụa, len, đồ chỉ giặt khô hoặc vết bẩn lớn trên đồ có giá trị, mang đến tiệm giặt chuyên nghiệp an toàn hơn tự thử. Khi dùng chất tẩy, đeo găng tay và làm ở nơi thoáng; không trộn các chất tẩy với nhau, đặc biệt là không trộn sản phẩm chứa clo với sản phẩm chứa axit hoặc amoniac vì có thể sinh khí độc.
Mùa nồm và ẩm mốc: cất đồ thế nào
Miền Bắc có những đợt nồm ẩm cuối đông, đầu xuân, độ ẩm không khí rất cao khiến quần áo phơi mãi không khô và tủ đồ dễ mốc. Nấm mốc phát triển mạnh ở nơi ẩm, tối, kém thông gió, và để lại đốm đen hoặc mùi khó chịu khó tẩy. Miền Nam mùa mưa cũng gặp tình trạng tương tự ở mức nhẹ hơn.
Những việc có ích: chỉ cất đồ đã khô hoàn toàn; không nhét tủ quá chật để không khí lưu thông; đặt gói hút ẩm trong tủ và thay định kỳ; mở cửa tủ vào những ngày khô ráo. Trong những ngày nồm, đóng cửa sổ khi không khí bên ngoài ẩm hơn trong nhà, dùng máy hút ẩm hoặc chế độ làm khô của điều hoà nếu có.
Với đồ trái mùa cất lâu, dùng túi vải thoáng thay vì túi ni lông kín, vì túi kín giữ hơi ẩm bên trong. Giặt sạch hoàn toàn trước khi cất: vết mồ hôi, thức ăn còn sót là thức ăn của nấm mốc và côn trùng. Nếu đồ đã có đốm mốc, giặt riêng, phơi nắng khô hẳn; đốm lâu ngày có thể không tẩy hết được. Người có cơ địa dị ứng, hen suyễn nên chú ý hơn đến ẩm mốc trong tủ và phòng ngủ.
Là, hấp và những thói quen nhỏ kéo dài tuổi thọ
Là ủi đúng nhiệt độ theo ký hiệu là cách tránh làm bóng vải hoặc cháy sợi. Đồ tổng hợp và viscose cần nhiệt thấp; cotton và linen chịu nhiệt cao hơn. Là mặt trái cho đồ màu đậm, đồ in hình; dùng một lớp vải lót mỏng khi là đồ dễ bóng như quần âu len pha. Bàn là hơi nước cầm tay tiện cho áo linen, váy viscose và đồ dệt kim vì không đè trực tiếp lên vải.
Một số thói quen nhỏ có tác động lớn: không phải món nào cũng cần giặt sau mỗi lần mặc — quần jeans, áo khoác, quần âu mặc vài giờ trong phòng máy lạnh có thể treo cho thoáng rồi mặc tiếp. Giặt ít lần hơn là cách trực tiếp nhất để giảm phai màu và mài mòn. Treo đồ vừa mặc ra chỗ thoáng vài giờ trước khi cất lại vào tủ giúp mùi bay đi và hơi ẩm từ cơ thể khô hẳn, tránh làm ẩm cả tủ. Ngược lại, đồ lót, áo thun mặc sát da, đồ tập phải giặt sau mỗi lần dùng.
Treo áo sơ mi, áo khoác trên móc có vai rộng vừa; gấp áo len, áo dệt kim thay vì treo. Cởi giày thì để giày khô thoáng, luân phiên các đôi. Khi đồ xù lông, dùng dao cạo lông xù chuyên dụng hoặc máy cắt lông xù nhẹ tay; không dùng kéo cắt sát vì dễ thủng vải.
Câu hỏi thường gặp
Có nên giặt quần áo mới trước khi mặc lần đầu không?
Nên, nhất là đồ mặc sát da và đồ cho trẻ em. Vải mới có thể còn hoá chất hoàn tất, thuốc nhuộm dư và bụi trong quá trình sản xuất, vận chuyển. Giặt một lần giúp giảm nguy cơ kích ứng và phát hiện sớm đồ ra màu.
Nước xả vải có làm hại quần áo không?
Nước xả làm vải mềm và giảm tĩnh điện, nhưng để lại một lớp màng trên sợi. Với khăn tắm và đồ thể thao dẫn ẩm, lớp màng này làm giảm khả năng hút nước và thoát ẩm. Dùng ít, hoặc bỏ hẳn với các loại đồ đó.
Áo đã bị co có cứu được không?
Với cotton và viscose co nhẹ, có thể ngâm áo trong nước ấm pha một ít dầu xả tóc khoảng nửa giờ, rồi nhẹ nhàng kéo giãn và phơi phẳng. Cách này chỉ phục hồi được một phần. Len đã bị nỉ hoá gần như không thể phục hồi.
Bao lâu nên giặt quần jeans một lần?
Không có con số chuẩn. Nhiều người giặt sau vài lần mặc hoặc khi có mùi, vết bẩn. Giặt ít giúp giữ màu và dáng, nhưng vẫn cần giặt khi bẩn vì mồ hôi và bụi tích tụ cũng làm sợi yếu đi.
Giặt tay có luôn nhẹ nhàng hơn giặt máy không?
Không hẳn. Vò mạnh, chà bàn chải và vắt xoắn bằng tay có thể gây hại hơn chế độ giặt nhẹ của máy. Nếu giặt tay, chỉ ngâm, bóp nhẹ, xả kỹ và ép nước bằng khăn thay vì vắt xoắn.
Đồ trắng bị ngả vàng xám sau thời gian dài thì làm sao?
Nguyên nhân thường là cặn chất giặt, dầu da tích tụ và giặt chung đồ màu. Ngâm đồ trắng với chất tẩy gốc oxy theo hướng dẫn, giặt riêng và dùng đúng lượng bột giặt thường cải thiện rõ. Tránh lạm dụng tẩy clo vì làm sợi yếu và có thể ngả vàng thêm.
