Với đa số người, rửa mặt hai lần mỗi ngày (sáng và tối), bằng nước mát hoặc ấm nhẹ, với một sữa rửa mặt dịu, trong khoảng nửa phút đến một phút là đủ. Rửa thêm lần thứ ba khi đổ nhiều mồ hôi hoặc sau khi ở nơi bụi bẩn. Rửa quá nhiều, nước quá nóng hay chà mạnh không làm da sạch hơn mà làm mất lớp dầu bảo vệ, khiến da khô căng, dễ đỏ, và ở một số người còn tiết dầu bù nhiều hơn.
Mục tiêu của rửa mặt không phải làm da "kin kít". Cảm giác kin kít thường có nghĩa là lớp lipid giữa các tế bào sừng đã bị kéo đi bớt. Một lần rửa tốt để lại da sạch, mềm, không căng trong vài phút sau đó.
Phần dưới giải thích chất làm sạch hoạt động thế nào, vì sao xà phòng kiềm và nước nóng gây khô, cách chọn sữa rửa mặt theo loại da và các lỗi hay gặp trong động tác rửa.
Sữa rửa mặt hoạt động như thế nào
Thành phần làm sạch chính trong sữa rửa mặt là chất hoạt động bề mặt (surfactant). Mỗi phân tử có một đầu ưa nước và một đuôi ưa dầu. Khi bạn xoa sữa rửa mặt với nước, đuôi ưa dầu bám vào bã nhờn, kem chống nắng, bụi dính dầu; đầu ưa nước quay ra ngoài. Các phân tử gom thành những cụm nhỏ gọi là mixen, bọc lấy chất bẩn và cho phép nước cuốn chúng đi.
Vấn đề nằm ở chỗ chất hoạt động bề mặt không phân biệt được dầu "bẩn" với dầu "của da". Lớp sừng ngoài cùng được giữ lại bằng một hỗn hợp lipid gồm ceramide, cholesterol và axit béo, xếp thành nhiều lớp giữa các tế bào như vữa giữa gạch. Chất làm sạch mạnh, dùng lâu, có thể kéo bớt lipid này và gắn vào protein của lớp sừng, làm da mất nước nhanh hơn và dễ bị kích ứng.
Vì thế các nhà bào chế tìm cách làm sạch "vừa đủ": dùng chất hoạt động bề mặt dịu hơn, phối nhiều loại để giảm độ gắt, thêm chất giữ ẩm như glycerin. Natri lauryl sulfat (SLS) là một chất tạo bọt mạnh, đến mức trong nghiên cứu da liễu nó được dùng làm chất gây kích ứng mẫu để thử nghiệm. Điều đó không có nghĩa mọi sản phẩm có SLS đều xấu, nhưng giải thích vì sao người da khô, nhạy cảm thường dễ chịu hơn với sữa rửa mặt ít bọt.
Xà phòng, độ pH và lớp màng axit của da
Bề mặt da khoẻ có tính hơi axit, pH thường được ghi nhận trong khoảng 4,5 đến 5,5. Khái niệm "lớp màng axit" được các nhà da liễu Đức mô tả từ cuối thập niên 1920 và đến nay vẫn là nền tảng của nhiều nghiên cứu. Môi trường hơi axit giúp các enzyme tạo lipid của lớp sừng hoạt động đúng, đồng thời không thuận lợi cho một số vi khuẩn gây hại.
Xà phòng truyền thống được tạo ra từ phản ứng giữa chất béo và kiềm, nên dung dịch xà phòng thường có pH khoảng 9 đến 10. Rửa bằng xà phòng kiềm đẩy pH bề mặt lên tạm thời. Da khoẻ tự kéo về được, nhưng nếu rửa nhiều lần mỗi ngày, hoặc da vốn khô, đang có viêm da cơ địa, thì sự xáo trộn lặp lại đó góp phần làm da khô ráp, ngứa.
Sữa rửa mặt hiện đại phần lớn là dạng tổng hợp (thường gọi là syndet), có thể điều chỉnh pH gần với da. Đây là lý do bánh xà phòng tắm không phải lựa chọn tốt để rửa mặt hằng ngày, dù nhiều người vẫn dùng mà không gặp chuyện gì. Nếu bạn quen dùng xà phòng và da không khô, không rát, thì không cần lo lắng; nếu da căng sau mỗi lần rửa, đổi sang sữa rửa mặt dịu là thay đổi đáng thử đầu tiên.
Chọn sữa rửa mặt theo loại da
Không có sữa rửa mặt "tốt nhất", chỉ có loại hợp với da và hoàn cảnh của bạn. Bảng dưới là điểm xuất phát; da bạn phản ứng thế nào mới là thước đo cuối cùng.
| Loại da | Kết cấu nên thử | Nên tránh | Dấu hiệu chọn đúng |
|---|---|---|---|
| Da dầu | Gel hoặc bọt nhẹ; có thể chọn loại có BHA ở mức mỹ phẩm | Sản phẩm làm da kin kít, rửa nhiều lần trong ngày | Sạch nhờn, không căng sau 15 phút |
| Da khô | Kem, sữa, dạng ít hoặc không tạo bọt | Xà phòng kiềm, hạt chà | Da mềm, không bong vảy |
| Da hỗn hợp | Gel dịu hoặc sữa nhẹ | Rửa vùng chữ T và má bằng hai sản phẩm mạnh yếu khác nhau mỗi ngày | Vùng chữ T bớt bóng, má không khô |
| Da nhạy cảm | Công thức ngắn, không hương liệu, ít bọt | Tinh dầu, hương liệu, cồn, hạt chà | Không châm chích, không đỏ |
| Da đang dùng hoạt chất (retinol, axit) | Sữa rửa mặt dịu nhất có thể | Sữa rửa mặt chứa thêm axit | Không rát khi bôi bước sau |
Sữa rửa mặt chỉ nằm trên da khoảng một phút rồi bị rửa đi, nên kỳ vọng nó "trị mụn" hay "dưỡng sáng" là đặt sai nhiệm vụ. Hoạt chất nên nằm ở những bước lưu lại trên da.
Nhiệt độ nước, số lần và thời gian rửa
Nước mát hoặc ấm nhẹ. Nước nóng hoà tan lipid trên da nhanh hơn và làm giãn mạch tạm thời, khiến người da nhạy cảm đỏ bừng. Nước lạnh buốt không có tác dụng "se lỗ chân lông" như lời đồn; lỗ chân lông không có cơ để đóng mở. Nhiệt độ dễ chịu, gần nhiệt độ cơ thể hoặc thấp hơn một chút, là hợp lý.
Hai lần một ngày là chuẩn chung. Buổi tối là lần quan trọng hơn vì phải lấy đi kem chống nắng, bã nhờn và bụi của cả ngày. Buổi sáng tuỳ da: da dầu nên rửa với sữa rửa mặt, da khô có thể chỉ cần nước.
Rửa thêm khi thật cần. Sau khi tập thể dục, làm việc ngoài trời nắng, đi đường nhiều bụi thì rửa thêm một lần nhẹ là hợp lý. Rửa bốn năm lần mỗi ngày chỉ vì thấy bóng dầu thường làm tình trạng tệ hơn.
Khoảng ba mươi đến sáu mươi giây. Đủ để chất làm sạch tiếp xúc và cuốn chất bẩn. Kéo dài vài phút không làm sạch hơn đáng kể mà tăng thời gian chất hoạt động bề mặt tác động lên lớp sừng.
Lau khô bằng cách thấm. Dùng khăn sạch, mềm, thấm nhẹ thay vì chà. Khăn mặt nên giặt thường xuyên và phơi khô hẳn; khăn ẩm để trong phòng tắm là nơi vi sinh vật dễ phát triển.
Rửa mặt trong những tình huống riêng
Sau khi tập thể dục hoặc đổ nhiều mồ hôi. Mồ hôi chủ yếu là nước và muối; để khô trên da, muối đọng lại có thể làm da châm chích, nhất là khi trộn với kem chống nắng. Rửa lại bằng nước mát, hoặc một lần sữa rửa mặt nhẹ nếu mồ hôi trộn bụi, rồi bôi lại kem chống nắng nếu còn ra ngoài. Không cần rửa bằng sản phẩm mạnh chỉ vì vừa tập.
Đeo khẩu trang nhiều giờ. Vùng dưới khẩu trang nóng, ẩm, cọ xát liên tục; nhiều người nổi mụn ở cằm và quanh miệng. Rửa mặt nhẹ khi về nhà, thay khẩu trang khi đã ẩm, và chọn kem dưỡng mỏng cho vùng này. Rửa mạnh hơn không giải quyết được ma sát và độ ẩm, mà làm vùng da đó thêm rát.
Da đang nổi mụn. Mụn không do "bẩn" theo nghĩa thông thường, mà do tuyến bã, sự sừng hoá ở cổ nang lông, vi khuẩn và viêm. Rửa mặt nhiều lần hay dùng hạt chà không làm mụn khỏi nhanh hơn, có khi làm vỡ nốt mụn viêm. Hai lần mỗi ngày với sữa rửa mặt dịu vẫn là chuẩn; phần điều trị mụn nằm ở sản phẩm lưu trên da hoặc do bác sĩ chỉ định.
Đang dùng hoạt chất hoặc vừa làm thủ thuật ở cơ sở y tế. Đây là lúc da dễ tổn thương nhất. Dùng sữa rửa mặt dịu nhất, nước mát, không khăn nhám, và làm theo hướng dẫn chăm sóc của bác sĩ đã thực hiện. Đừng tự thêm sản phẩm làm sạch có axit trong thời gian này.
Động tác rửa mặt từng bước
Quy trình đơn giản dưới đây áp dụng cho buổi tối; buổi sáng có thể bỏ bước một.
- Tẩy trang trước nếu có trang điểm hoặc kem chống nắng lâu trôi.
- Rửa tay sạch, vì tay là thứ tiếp xúc nhiều nhất với mặt trong lúc rửa.
- Làm ướt mặt bằng nước mát hoặc ấm nhẹ.
- Lấy lượng vừa đủ, thường cỡ hạt đậu, tạo bọt hoặc làm ấm giữa hai lòng bàn tay trước khi đưa lên mặt.
- Xoa nhẹ bằng đầu ngón tay theo vòng tròn nhỏ, chú ý cánh mũi, chân tóc, quai hàm, dưới cằm, nơi hay bị bỏ sót.
- Xả kỹ bằng nhiều lần vốc nước. Sữa rửa mặt còn sót ở chân tóc và quai hàm là nguyên nhân âm thầm của kích ứng.
- Thấm khô và bôi bước dưỡng tiếp theo trong vài phút, khi da còn hơi ẩm.
Máy rửa mặt có đầu silicon hoặc bàn chải xoay không cần thiết với đa số người. Nếu dùng, chọn chế độ nhẹ, không quá một lần mỗi ngày, và vệ sinh đầu máy thường xuyên.
Lỗi hay gặp và dấu hiệu bạn đang rửa quá tay
Rửa mặt sai thường không gây hậu quả ngay, mà tích tụ thành tình trạng da khó chịu kéo dài. Các dấu hiệu dưới đây cho thấy nên giảm bớt độ mạnh của bước làm sạch.
- Da căng, như bị kéo, trong vòng mười lăm phút sau khi rửa.
- Bôi kem dưỡng hoặc nước dưỡng bình thường mà thấy châm chích.
- Vùng má, quanh mũi đỏ hồng và bong vảy li ti.
- Da vừa khô bề mặt vừa bóng dầu nhanh hơn trước.
- Dùng hạt chà, khăn nhám hoặc máy rửa mặt mỗi ngày và thấy da ngày càng mỏng, dễ đỏ.
- Rửa bằng nước rất nóng vì cảm giác "sạch sâu".
Cách sửa đơn giản: đổi sang sữa rửa mặt dịu hơn, buổi sáng chỉ rửa nước, bỏ hạt chà, giảm nhiệt độ nước, và bôi kem dưỡng ngay sau rửa. Phần lớn trường hợp da ổn lại sau vài tuần.
Nếu đã làm vậy mà da vẫn đỏ, ngứa, bong mảng, hoặc có mụn mủ, mụn bọc lan rộng, hãy gặp bác sĩ da liễu. Một số bệnh như viêm da tiết bã, viêm da cơ địa hay mụn trứng cá đỏ trông giống "da khô do rửa" nhưng cần được khám và điều trị riêng.
Câu hỏi thường gặp
Rửa mặt bằng nước muối sinh lý hằng ngày có tốt không?
Nước muối sinh lý chỉ là nước có muối ở nồng độ gần dịch cơ thể, không có khả năng hoà tan dầu hay kem chống nắng. Nó không gây hại khi rửa thêm, nhưng không thay được sữa rửa mặt vào buổi tối. Không nên tự pha muối đặc để rửa vì có thể làm da khô rát.
Sữa rửa mặt tạo nhiều bọt có sạch hơn không?
Không. Lượng bọt phụ thuộc loại chất hoạt động bề mặt và chất tạo bọt được thêm vào, không tỷ lệ thuận với khả năng làm sạch. Nhiều sữa rửa mặt dạng kem ít bọt vẫn làm sạch tốt, còn sản phẩm nhiều bọt đôi khi gắt hơn với da khô.
Có cần rửa mặt bằng nước đun sôi để nguội không?
Nước máy đạt chuẩn sinh hoạt dùng rửa mặt được. Ở nơi nước nhiễm phèn, nhiều đá vôi hoặc có mùi lạ, da một số người thấy khô hơn; khi đó có thể dùng nước đã lọc cho lần xả cuối. Nước đun sôi để nguội cũng được, chỉ cần không còn nóng.
Rửa mặt bằng sữa tắm hoặc dầu gội cho tiện có sao không?
Sữa tắm và dầu gội thường được bào chế cho vùng da dày hơn hoặc cho tóc, có thể chứa hương liệu đậm và chất làm sạch mạnh. Dùng thỉnh thoảng không sao, nhưng dùng lâu dài dễ làm da mặt khô và kích ứng, nhất là quanh mắt.
Rửa mặt xong có cần bôi gì ngay không?
Nên bôi kem dưỡng hoặc bước dưỡng tiếp theo trong vài phút khi da còn hơi ẩm, vì lúc này lớp sừng vừa ngậm nước và kem dưỡng giữ lại phần nước đó tốt hơn. Để da trần lâu, nhất là trong phòng máy lạnh, nước bay hơi nhanh và da dễ căng.
Sữa rửa mặt mở nắp dùng được bao lâu?
Xem ký hiệu hình hũ mở nắp có số tháng trên bao bì, thường từ sáu đến hai mươi bốn tháng. Nếu sản phẩm đổi mùi, tách lớp hoặc đổi màu thì bỏ dù chưa hết hạn. Đậy kín nắp và để nơi khô ráo, không để vòi sen xả trực tiếp vào.
