Thứ tự chăm sóc da hợp lý cho hầu hết mọi người là: làm sạch → sản phẩm đặc trị hoặc serum (nếu có) → kem dưỡng ẩm → kem chống nắng vào buổi sáng; buổi tối bỏ chống nắng, thêm tẩy trang nếu ban ngày có trang điểm hoặc dùng kem chống nắng lâu trôi. Nguyên tắc chung là đi từ kết cấu lỏng đến đặc, sản phẩm cần chạm da nhất đặt gần da nhất, còn lớp có nhiệm vụ che chắn thì nằm ngoài cùng.
Thứ tự không phải nghi thức. Nó tồn tại vì mỗi lớp có một việc khác nhau: lớp làm sạch dọn bề mặt, lớp đặc trị cần tiếp xúc trực tiếp với da, lớp dưỡng ẩm giữ nước lại, lớp chống nắng phải tạo màng đều trên cùng để chắn tia cực tím. Đặt sai chỗ thì sản phẩm không hỏng, nhưng có thể làm việc kém đi, vón cục hoặc gây cay rát không cần thiết.
Bên dưới là lý do của từng vị trí, chu trình mẫu cho sáng và tối, bảng xếp chỗ cho các loại sản phẩm hay gặp, và cách đưa một món mới vào mà không làm rối cả chu trình.
Ba nguyên tắc quyết định thứ tự
Thứ nhất, lỏng trước, đặc sau. Sản phẩm dạng nước hoặc gel loãng lan nhanh và thấm vào lớp sừng ngoài cùng của da. Nếu bôi một lớp kem đặc nhiều dầu trước, lớp dầu đó tạo màng, khiến dung dịch nước bôi sau khó dàn đều và dễ đọng thành vệt. Đảo lại thì lớp nước đi trước, lớp kem phủ lên trên và giữ phần nước ấy lại. Đây là lý do toner và serum đi trước kem dưỡng.
Thứ hai, thứ cần chạm da đặt gần da. Một sản phẩm có hoạt chất mà bạn muốn tác động lên da, ví dụ serum chứa niacinamide hay kem bôi tối có retinol ở mức mỹ phẩm, nên nằm dưới kem dưỡng. Ngoại lệ là khi da bạn dễ kích ứng với hoạt chất đó: một số người cố ý thoa kem dưỡng mỏng trước để làm giảm độ tiếp xúc. Đây là lựa chọn có chủ ý, không phải sai thứ tự.
Thứ ba, lớp che chắn ở ngoài cùng. Kem chống nắng chỉ đạt chỉ số SPF ghi trên bao bì khi tạo thành một màng tương đối đều trên bề mặt. Bôi kem dưỡng hay serum lên trên nó sẽ làm loãng và xô lệch màng này. Vì vậy chống nắng luôn là bước dưỡng da cuối cùng vào buổi sáng, sau đó mới đến trang điểm nếu có. Phấn nền có chỉ số chống nắng vẫn không thay được lớp chống nắng riêng, vì lượng phấn người ta dùng thường quá ít để đạt chỉ số ghi trên hộp.
Chu trình buổi sáng: bốn bước, có thể rút còn ba
Buổi sáng da không phải gánh lớp trang điểm hay bụi của cả ngày, nên mục tiêu chính là chuẩn bị và bảo vệ: giữ ẩm, chống nắng, và nếu cần thì thêm một chất chống oxy hoá.
- Làm sạch nhẹ. Da dầu hoặc vừa ra nhiều mồ hôi lúc ngủ có thể dùng sữa rửa mặt dịu; da khô hoặc nhạy cảm nhiều khi chỉ cần rửa bằng nước sạch, nhiệt độ mát hoặc ấm nhẹ.
- Toner hoặc nước cân bằng (tuỳ chọn). Không bắt buộc. Có ích nếu loại bạn dùng chứa chất hút ẩm hoặc làm dịu; nếu chứa cồn cao làm da căng rát thì bỏ.
- Serum (tuỳ chọn). Buổi sáng hay dùng các chất chống oxy hoá như vitamin C, vì chúng hỗ trợ thêm cho kem chống nắng. Chỉ cần một loại, không phải ba.
- Kem dưỡng ẩm. Da dầu có thể chọn gel mỏng; nhiều người da dầu thấy kem chống nắng của mình đã đủ ẩm và bỏ bước này.
- Kem chống nắng. Lượng đủ (khoảng hai đốt ngón tay cho mặt và cổ), thoa đều cả vành tai, cổ, chân tóc. Chờ vài phút cho khô mặt rồi mới trang điểm.
Phiên bản tối giản nhất mà vẫn đủ: rửa mặt, kem dưỡng, kem chống nắng. Thêm bước chỉ khi bạn biết nó giải quyết việc gì.
Chu trình buổi tối: dọn sạch rồi phục hồi
Buổi tối là lúc gỡ những gì tích tụ cả ngày và cho da một lớp dưỡng đủ dày để qua đêm, khi bạn không phải lo vệt bóng hay bết phấn.
- Tẩy trang hoặc làm sạch bước một nếu có trang điểm, kem chống nắng lâu trôi hay kem chống nước. Dầu tẩy trang, sáp tẩy trang hoặc nước tẩy trang đều được; nhũ hoá bằng nước rồi rửa sạch.
- Sữa rửa mặt dịu để lấy đi phần còn sót. Không trang điểm và chỉ dùng kem chống nắng nhẹ thì có thể chỉ cần bước này.
- Sản phẩm đặc trị (nếu có): kem có retinol ở mức mỹ phẩm, axit tẩy tế bào chết, hoặc sản phẩm cho vấn đề riêng. Không dồn nhiều hoạt chất mạnh cùng một tối, nhất là khi mới bắt đầu.
- Kem dưỡng ẩm, có thể đặc hơn buổi sáng.
- Khoá ẩm vùng khô (tuỳ chọn): một lớp mỏng sáp dưỡng hoặc mỡ khoáng ở môi, cánh mũi, vùng bị bong.
Tẩy tế bào chết hoá học và retinol thường không dùng cùng tối khi mới tập; xen kẽ theo ngày giúp bạn biết món nào gây kích ứng nếu có.
Bảng xếp chỗ cho các loại sản phẩm hay gặp
Khi mua thêm một món, đối chiếu bảng này để biết nó nằm ở đâu. Cột cuối là lý do, giúp bạn tự suy ra cho sản phẩm không có trong bảng.
| Sản phẩm | Vị trí | Lý do |
|---|---|---|
| Dầu / sáp / nước tẩy trang | Đầu tiên, buổi tối | Hoà tan lớp dầu, chất tạo màng của trang điểm và chống nắng |
| Sữa rửa mặt | Sau tẩy trang | Lấy đi phần nhũ hoá còn sót và bụi bẩn tan trong nước |
| Toner, nước dưỡng, essence | Ngay sau làm sạch | Dạng nước, lỏng nhất |
| Axit tẩy tế bào chết dạng lỏng | Trên da sạch, khô | Cần chạm da; bôi lên da ướt dễ thấm nhanh và cay hơn |
| Serum | Sau toner, trước kem | Hoạt chất cần gần da, kết cấu còn loãng |
| Kem trị điểm (bôi chấm) | Sau serum, trước hoặc sau kem dưỡng tuỳ hướng dẫn | Chỉ ở vùng nhỏ |
| Kem dưỡng ẩm | Gần cuối | Giữ nước lại, làm mềm |
| Dầu dưỡng mặt | Sau kem dưỡng hoặc trộn chung | Nhiều dầu, tạo màng |
| Kem chống nắng | Cuối cùng, buổi sáng | Phải là màng đều ngoài cùng |
Có ngoại lệ do nhà sản xuất chỉ định (ví dụ một số kem chống nắng khoáng nên bôi trên da đã khô hẳn). Khi hướng dẫn trên bao bì khác bảng, ưu tiên hướng dẫn trên bao bì.
Có cần chờ giữa các bước không?
Lời khuyên "chờ mười lăm phút giữa mỗi bước" lan truyền khá rộng nhưng không có nhiều cơ sở cho đa số sản phẩm. Phần lớn serum và kem dưỡng được bào chế để dùng nối tiếp. Đợi khoảng một phút cho lớp trước không còn ướt nhoẹt là đủ để lớp sau không bị trượt. Nếu cứ phải chờ lâu, chu trình buổi sáng thành gánh nặng và người ta bỏ luôn bước quan trọng nhất là chống nắng.
Có ba chỗ thời gian đáng để ý. Một là kem chống nắng trước khi trang điểm: chờ vài phút cho màng chống nắng se lại, nếu không lớp nền dễ cuốn theo và làm màng loang lổ. Hai là các sản phẩm axit hoặc retinol ở người da nhạy cảm: một số người thấy bôi lên da đã khô hẳn ít châm chích hơn da còn ẩm, vì nước làm hoạt chất thấm nhanh hơn trong thời gian đầu. Ba là kem chống nắng cần được thoa ra ngoài trước khi ra nắng một chút để kịp dàn đều, chứ không phải để "kích hoạt" như lời đồn.
Nói cách khác, chờ là để kết cấu ổn định, không phải để hoạt chất "ngấm đủ". Nếu bạn thấy lớp sau vón thành sợi nhỏ khi xoa (hiện tượng hay gọi là "đổ ghét"), đó là dấu hiệu hai lớp không hợp nhau hoặc lớp trước chưa khô, không phải dấu hiệu da đang được làm sạch.
Hiểu lầm phổ biến về thứ tự
"Càng nhiều bước càng tốt." Chu trình mười bước trở nên phổ biến nhờ truyền thông làm đẹp, không phải vì có bằng chứng da cần nhiều lớp. Mỗi sản phẩm thêm vào là thêm một nguồn chất bảo quản, hương liệu, chất nhũ hoá, tức là thêm khả năng kích ứng và khó truy ra thủ phạm khi da có chuyện.
"Kem dưỡng phải bôi sau chống nắng để chống nắng thấm vào da." Ngược lại. Kem chống nắng không cần thấm sâu; nó cần nằm đều trên bề mặt. Bôi kem dưỡng đè lên làm xô lệch màng chống nắng.
"Toner là bước bắt buộc để cân bằng pH." Da tự đưa pH bề mặt về vùng hơi axit sau khi rửa, thường trong thời gian ngắn, nhất là khi bạn dùng sữa rửa mặt dịu thay vì xà phòng kiềm. Toner có ích khi nó mang thêm chất dưỡng, không phải vì da cần nó để "về pH".
"Bôi hoạt chất trộn chung trong lòng bàn tay cho nhanh." Với các sản phẩm đơn giản thì không sao, nhưng trộn hai sản phẩm có độ axit khác nhau có thể làm một trong hai kém ổn định. Khi không chắc, dùng chúng ở hai buổi khác nhau.
"Sáng không cần rửa mặt." Tuỳ da. Da khô, nhạy cảm có thể chỉ cần nước; da dầu hoặc người bôi kem dưỡng đặc buổi tối thường thấy dễ chịu hơn khi rửa nhẹ. Không có quy định chung.
Thêm một sản phẩm mới vào chu trình mà không rối
Sai lầm hay gặp nhất không phải xếp sai thứ tự, mà là thay ba bốn món cùng lúc rồi không biết món nào gây nổi mẩn. Quy trình sau giúp bạn giữ được khả năng truy ngược.
- Mỗi lần chỉ thêm một món. Giữ nguyên các bước còn lại trong ít nhất hai tuần.
- Thử trên vùng da nhỏ trước. Bôi một lượng nhỏ ở mặt trong cánh tay hoặc vùng dưới quai hàm, ngày hai lần trong vài ngày liền. Không đỏ, không ngứa, không nổi mụn nước thì mới dùng cả mặt.
- Bắt đầu thưa. Với hoạt chất (axit, retinol), dùng hai đến ba tối mỗi tuần rồi tăng dần theo phản ứng của da.
- Ghi lại. Một dòng ghi chú trên điện thoại: ngày bắt đầu, dùng sáng hay tối, da phản ứng thế nào. Khi cần gặp bác sĩ da liễu, ghi chú này rất có ích.
- Dừng ngay nếu da rát bỏng, sưng, chảy dịch hoặc ngứa lan. Rửa sạch bằng nước mát, quay về chu trình cũ và đi khám nếu không đỡ sau vài ngày hoặc có sưng ở mắt, môi.
Đang mang thai hoặc cho con bú, hỏi bác sĩ trước khi dùng sản phẩm có retinoid hoặc hoạt chất mạnh, kể cả loại bán tự do.
Câu hỏi thường gặp
Dùng serum vitamin C và kem có niacinamide cùng lúc có sao không?
Phần lớn người dùng không gặp vấn đề. Lời cảnh báo hai chất này "khắc nhau" bắt nguồn từ thí nghiệm cũ ở điều kiện nhiệt độ cao, không giống cách dùng hằng ngày. Nếu da bạn đỏ hoặc châm chích khi dùng chung, hãy tách: vitamin C buổi sáng, niacinamide buổi tối.
Kem mắt bôi ở bước nào?
Kem mắt thường đặt sau serum và trước hoặc cùng lúc với kem dưỡng mặt, vì kết cấu tương tự kem dưỡng. Thoa bằng ngón áp út, vỗ nhẹ quanh hốc mắt, tránh sát mí. Nhiều người dùng luôn kem dưỡng mặt dịu cho vùng mắt mà không cần sản phẩm riêng.
Kem chống nắng có cần tẩy trang không, hay rửa mặt là đủ?
Kem chống nắng mỏng, không chống nước thường trôi với sữa rửa mặt. Loại chống nước, lâu trôi hoặc có nền màu bám tốt hơn, nên dùng thêm một bước tẩy trang dầu hoặc nước tẩy trang. Cách thử: sau khi rửa, lau bông tẩy trang ướt lên mặt, còn vệt màu hoặc vệt dầu thì chưa sạch.
Có nên đổi toàn bộ chu trình theo mùa không?
Không cần đổi toàn bộ. Thường chỉ đổi kết cấu kem dưỡng: mùa nóng ẩm dùng gel mỏng, mùa hanh khô hoặc khi ngồi máy lạnh nhiều thì dùng kem đặc hơn. Kem chống nắng và sữa rửa mặt dịu có thể giữ quanh năm.
Sản phẩm dạng xịt khoáng nằm ở bước nào?
Xịt khoáng chủ yếu là nước, nên nếu dùng thì đặt ngay sau rửa mặt như một bước làm ẩm. Xịt lên mặt rồi để bay hơi mà không bôi kem dưỡng đè lên có thể làm da thấy khô hơn, vì nước bốc hơi kéo theo một phần độ ẩm trên bề mặt.
Nam giới có cần chu trình khác nữ giới không?
Nguyên tắc thứ tự giống nhau. Khác biệt chủ yếu ở việc cạo râu: nên cạo sau khi rửa mặt bằng nước ấm, dùng gel cạo, rồi mới bôi kem dưỡng dịu và kem chống nắng. Tránh sản phẩm sau cạo nhiều cồn nếu da hay rát.
