Da tay khô nứt nẻ chủ yếu do rửa tay nhiều lần bằng xà phòng, tiếp xúc chất tẩy rửa và không khí khô, khiến lớp dầu bảo vệ trên da mất nhanh hơn mức da kịp bù. Cách chăm hiệu quả gồm ba việc: rửa tay bằng nước mát vừa với xà phòng dịu, thoa kem dưỡng ngay sau mỗi lần rửa, và đeo găng khi làm việc nhà. Tay đã nứt thì thêm một lớp mỡ dưỡng dày trước khi ngủ, có găng cotton bên ngoài.
Cần phân biệt da khô đơn thuần với viêm da tay. Khi tay đỏ, ngứa, rát, nổi mụn nước, nứt chảy máu hoặc không đỡ sau hai tuần chăm đúng, đó có thể là viêm da tiếp xúc hay chàm, cần bác sĩ da liễu xác định và hướng dẫn điều trị.
Bài giải thích vì sao da tay khô nhanh, phân biệt các tình trạng thường gặp, cách đọc thành phần kem tay, cách rửa tay ít khô, cách chăm tay nứt qua đêm, những hiểu lầm hay gặp và khi nào nên đi khám.
Vì sao da tay khô nhanh hơn những vùng da khác
Lòng bàn tay gần như không có tuyến bã nhờn, vùng tiết ra chất dầu tự nhiên giúp da mềm. Mu bàn tay có ít hơn nhiều so với da mặt. Trong khi đó, tay là bộ phận tiếp xúc với nước, xà phòng, chất tẩy và dung môi nhiều nhất trong ngày. Lớp ngoài cùng của da, gọi là lớp sừng, được ví như bức tường gạch: tế bào sừng là viên gạch, các chất béo giữa chúng là vữa. Xà phòng và chất tẩy hoà tan một phần “vữa” này, nước thoát ra ngoài nhanh hơn, da trở nên khô, căng, rồi nứt.
Ở Việt Nam, da tay khô có hai mùa cao điểm khác nhau. Mùa đông miền Bắc hanh khô, gió lạnh kéo độ ẩm không khí xuống thấp. Ở miền Nam nóng ẩm, da tay vẫn khô ở người ngồi máy lạnh cả ngày, người làm bếp, bán hàng rửa tay liên tục. Thói quen rửa tay nhiều lần hơn từ những năm có dịch bệnh cũng khiến nhiều người lần đầu thấy tay mình khô nứt.
Tuổi tác cũng làm da tay khô hơn: theo tuổi, lớp sừng chậm thay mới, lượng chất béo tự nhiên giảm, mu bàn tay mỏng dần. Người lớn tuổi vì vậy cần dưỡng tay đều hơn, kể cả khi không làm việc nhà nhiều. Một số bệnh như tiểu đường, suy giáp và một số thuốc điều trị cũng có thể khiến da khô; nếu da toàn thân khô bất thường, nên kể với bác sĩ.
Một yếu tố hay bị bỏ qua là nước nóng. Nước nóng hoà tan chất béo trên da tốt hơn nước mát, nên rửa tay hoặc rửa bát bằng nước nóng làm da khô nhanh hơn, dù cảm giác dễ chịu. Ngâm tay lâu cũng vậy: lớp sừng ngậm nước, phồng lên, rồi khi khô lại thì mất nhiều nước hơn mức ban đầu.
Khô thường hay viêm da: phân biệt sơ bộ
Da tay khô có thể chỉ là khô, cũng có thể là dấu hiệu đầu của viêm da. Bảng dưới giúp bạn nhận biết sơ bộ để biết lúc nào nên đi khám; chẩn đoán vẫn thuộc về bác sĩ.
| Tình trạng | Biểu hiện thường gặp | Hay gặp ở | Chăm sóc |
|---|---|---|---|
| Da khô đơn thuần | Căng, sần, bong vảy mịn, nứt nhẹ ở khớp ngón | Mọi người, mùa khô | Dưỡng ẩm đều, đổi cách rửa tay |
| Viêm da tiếp xúc kích ứng | Đỏ, rát, nứt ở mu tay và kẽ ngón, nặng lên khi làm việc ướt | Nội trợ, đầu bếp, nhân viên y tế, thợ làm tóc | Giảm tiếp xúc, găng tay, dưỡng; nên đi khám nếu không đỡ |
| Viêm da tiếp xúc dị ứng | Ngứa nhiều, đỏ, có thể có mụn nước, đúng vùng chạm một chất | Người tiếp xúc cao su, kim loại, hương liệu, thuốc nhuộm, keo | Cần bác sĩ xác định chất gây dị ứng |
| Chàm tổ đỉa | Mụn nước nhỏ sâu ở lòng bàn tay, cạnh ngón, rất ngứa | Người có cơ địa dị ứng | Cần bác sĩ hướng dẫn điều trị |
| Vảy nến ở tay | Mảng dày, bong vảy, ranh giới rõ, có thể ở lòng bàn tay | Người có vảy nến ở chỗ khác hoặc gia đình có người bị | Cần bác sĩ |
Một dấu hiệu dễ nhận ra để nghĩ tới viêm da là ngứa và đỏ. Da khô đơn thuần thường căng và hơi sần, ít khi ngứa nhiều và gần như không có mụn nước. Viêm da tay kéo dài có thể ảnh hưởng tới công việc, nên đi khám sớm thường giúp bạn tiết kiệm thời gian về sau.
Đọc thành phần kem dưỡng tay: ba nhóm cần biết
Mọi kem dưỡng ẩm, kể cả kem tay, là sự phối hợp của ba nhóm chất. Biết vai trò từng nhóm, bạn chọn được kem hợp tình trạng tay mà không phụ thuộc quảng cáo.
| Nhóm | Làm gì | Ví dụ thường thấy trên bảng thành phần | Hợp với |
|---|---|---|---|
| Hút ẩm | Kéo và giữ nước trong lớp sừng | Glycerin, urê, lactic acid, hyaluronic acid, panthenol | Mọi loại da tay khô; urê và lactic acid còn giúp làm mềm vùng da sần |
| Làm mềm | Lấp khe giữa các tế bào sừng, da mịn hơn | Ceramide, cholesterol, các loại dầu thực vật, bơ hạt mỡ | Da sần, nứt nhẹ |
| Khoá ẩm | Tạo lớp màng giảm nước bay hơi | Petrolatum (vaseline), dimethicone, sáp ong, lanolin | Tay nứt nẻ, dùng ban đêm hoặc trước khi đeo găng |
Kem tay dạng gel lỏng, thấm nhanh thường giàu chất hút ẩm nhưng ít chất khoá ẩm, hợp dùng ban ngày khi bạn cần cầm điện thoại, giấy tờ ngay. Tay đã nứt cần kem đặc hoặc mỡ có petrolatum, dimethicone. Urê trong kem tay thông thường ở mức thấp đến trung bình; loại đậm đặc hơn có thể châm chích trên vết nứt hở, nên thử trên vùng da nhỏ.
Người dễ dị ứng nên ưu tiên sản phẩm không hương liệu. Lanolin giữ ẩm tốt nhưng gây dị ứng ở một số ít người. Mang thai hay cho con bú, các kem dưỡng ẩm thông thường nhìn chung dùng được; khi có hoạt chất đặc biệt, hỏi bác sĩ trước.
Rửa tay sạch mà ít khô: thói quen nhỏ, khác biệt lớn
Rửa tay đúng là việc không nên bỏ, nhất là trước khi ăn, sau khi đi vệ sinh, khi chăm người ốm. Các bước dưới đây giữ được vệ sinh mà bớt khô.
- Dùng nước mát hoặc ấm vừa, không dùng nước nóng.
- Chọn xà phòng dịu, không cần loại diệt khuẩn đặc biệt cho sinh hoạt hằng ngày; xà phòng thường đã đủ làm sạch.
- Xoa đủ khoảng 20 giây rồi xả sạch, không để sót xà phòng ở kẽ ngón và dưới nhẫn.
- Thấm khô bằng khăn sạch thay vì chà mạnh; để ý lau kẽ ngón.
- Thoa kem tay ngay khi da còn hơi ẩm, xoa đều cả mu tay, kẽ ngón, viền móng.
- Khi tay không bẩn nhìn thấy được, dung dịch sát khuẩn có cồn kèm chất giữ ẩm thường ít làm khô hơn rửa xà phòng liên tục.
Nhẫn là chỗ hay bị bỏ qua: xà phòng và nước đọng dưới nhẫn gây kích ứng một vòng da quanh ngón. Tháo nhẫn khi làm việc nhà và khi thoa kem dưỡng.
Chăm tay nứt nẻ qua đêm
Ban đêm là lúc tay ít phải làm việc nhất, nên là thời điểm tốt nhất để dùng những thứ đặc và nhờn mà ban ngày bạn ngại. Cách làm phổ biến được nhiều bác sĩ da liễu gợi ý: rửa tay nhanh bằng nước mát, thấm hơi khô, thoa một lớp kem hút ẩm, rồi phủ thêm một lớp mỡ khoá ẩm như vaseline lên toàn bàn tay, nhất là chỗ nứt. Sau đó đeo găng tay cotton mỏng để giữ lớp dưỡng tại chỗ và không dính ra chăn gối.
Làm liên tục vài đêm thường thấy da mềm hẳn và các vết nứt nông khép lại. Vết nứt ở đầu ngón và khớp ngón thường lâu lành hơn vì liên tục bị kéo giãn. Một số người dùng băng dán dạng lỏng hoặc băng cá nhân mỏng che vết nứt vào ban ngày để giảm đau khi cầm nắm và để vết nứt không bị kéo toác ra.
Găng cotton nên giặt thường xuyên. Nếu bạn bị ngứa, đỏ nhiều hơn sau khi ủ, có thể bạn kích ứng với một thành phần trong kem; hãy chuyển sang vaseline đơn thuần và hỏi bác sĩ nếu không đỡ. Vết nứt sâu, chảy máu, hoặc có dấu hiệu nhiễm khuẩn như đau tăng, sưng, chảy dịch vàng thì không nên chỉ ủ tay mà cần đi khám.
Những hiểu lầm hay gặp về da tay khô
“Rửa nước nóng mới sạch.” Độ sạch đến từ xà phòng và thời gian chà, không phải nhiệt độ nước ở mức chịu được trên da. Nước nóng chủ yếu làm da mất dầu nhanh hơn.
“Kem tay càng thơm càng tốt.” Hương liệu làm sản phẩm dễ chịu nhưng là một trong những nhóm gây dị ứng tiếp xúc thường gặp. Da tay đã nứt nẻ dễ bị kích ứng hơn, nên ưu tiên loại không hương liệu.
“Chanh, muối, giấm làm tay mềm.” Axit và muối có thể làm rát và khô thêm, nhất là khi da có vết nứt. Những công thức tự pha trong bếp không kiểm soát được độ đậm đặc.
“Da tay khô là do uống ít nước.” Thiếu nước nặng ảnh hưởng toàn cơ thể, nhưng với người uống đủ hằng ngày, độ ẩm của da tay phụ thuộc chủ yếu vào việc bạn rửa, ngâm và dưỡng tay ra sao.
“Đeo găng cao su cả ngày là an toàn.” Đeo găng lâu khiến tay bí mồ hôi, da ngâm trong ẩm cũng bị kích ứng. Một số người còn dị ứng với cao su. Lót găng vải, thay găng giữa chừng, hoặc dùng găng nitrile nếu nghi dị ứng cao su.
Khi nào nên gặp bác sĩ da liễu
Da tay khô thường đáp ứng tốt với chăm sóc tại nhà trong vòng một đến hai tuần. Hãy đi khám nếu:
- Tay đỏ, ngứa nhiều, rát, nổi mụn nước, hay chảy dịch.
- Vết nứt sâu, chảy máu, đau khi cầm nắm, không lành sau một tuần chăm kỹ.
- Có dấu hiệu nhiễm khuẩn: sưng, nóng, đau tăng, có mủ hoặc vảy vàng.
- Da tay khô nặng lên rõ khi đi làm, đỡ khi nghỉ — gợi ý liên quan chất tiếp xúc ở nơi làm việc.
- Có mảng dày, bong vảy, ranh giới rõ ở lòng bàn tay, hoặc móng cũng thay đổi.
- Bạn đang mang thai, cho con bú, hoặc đang dùng thuốc và muốn dùng kem có hoạt chất.
Bác sĩ có thể chỉ định thuốc bôi theo đơn trong thời gian ngắn hoặc làm thử nghiệm áp bì để tìm chất gây dị ứng. Đừng tự dùng kem có corticoid mua không theo đơn để bôi kéo dài; dùng sai có thể làm mỏng da và che lấp nguyên nhân thật.
Câu hỏi thường gặp
Bao lâu thì tay hết khô nứt khi chăm đúng?
Với da khô đơn thuần, nhiều người thấy da mềm hơn sau vài ngày và vết nứt nông lành trong một đến hai tuần nếu dưỡng sau mỗi lần rửa và ủ ban đêm. Nếu sau hai tuần không đỡ, hoặc tay đỏ ngứa nhiều hơn, đó có thể là viêm da và nên đi khám.
Kem dưỡng tay và kem dưỡng thể khác nhau thế nào?
Về nguyên lý, cả hai đều có chất hút ẩm, làm mềm và khoá ẩm. Kem tay thường được làm đặc hơn hoặc thấm nhanh hơn để hợp với việc rửa tay nhiều. Bạn có thể dùng kem dưỡng thể đặc cho tay; ngược lại, lotion thể lỏng thường không đủ cho tay đã nứt.
Có nên dùng vaseline cho tay nứt nẻ không?
Có. Vaseline là chất khoá ẩm hiệu quả, rẻ, ít gây dị ứng. Nhược điểm là nhờn, nên dùng tốt nhất vào ban đêm, phủ lên trên một lớp kem hút ẩm và đeo găng cotton. Ban ngày dùng lượng rất mỏng ở những chỗ nứt để không trơn tay.
Tay đầu bếp, thợ làm tóc nên chăm thế nào khi không tránh được nước?
Đeo găng phù hợp với từng việc, thay găng khi bên trong ẩm, thoa kem tay mỏng mỗi lần lau khô tay, và ủ tay ban đêm. Để kem ở ngay nơi làm việc giúp bạn nhớ thoa. Nếu tay đỏ, rát kéo dài, hãy đi khám vì viêm da do nghề nghiệp nên được xử lý sớm.
Trẻ em bị khô nứt tay thì dùng kem gì?
Trẻ em thường hợp với kem dưỡng ẩm không hương liệu, đơn giản, hoặc vaseline. Rửa tay bằng nước ấm vừa, lau khô nhẹ nhàng và thoa kem ngay sau đó. Nếu tay trẻ đỏ, ngứa nhiều, nổi mụn nước, hay trẻ có cơ địa dị ứng, hãy đưa trẻ đi khám để được hướng dẫn.
Dung dịch sát khuẩn tay có làm khô tay hơn xà phòng không?
Thường là không, nếu dung dịch có chất giữ ẩm như glycerin. Cảm giác châm chích khi dùng thường là do da đã có vết nứt sẵn. Với tay khô, dùng dung dịch sát khuẩn khi tay không bẩn thấy được và dưỡng ẩm đều thường dễ chịu hơn rửa xà phòng liên tục.
