Gót chân nứt nẻ là khi lớp da sừng ở gót dày lên và khô, rồi nứt theo đường viền gót dưới sức nặng của cơ thể mỗi bước đi. Phần lớn trường hợp chăm được tại nhà bằng ba việc: làm mỏng lớp sừng thật nhẹ nhàng sau khi ngâm nước ấm, dưỡng mỗi ngày bằng kem có urê hoặc lactic acid ở mức mỹ phẩm, và phủ một lớp khoá ẩm trước khi ngủ. Đổi sang dép, giày có đế đỡ gót cũng giúp vết nứt khép lại nhanh hơn.
Vết nứt sâu chảy máu, đau khi đi, sưng đỏ, hay gót nứt ở người tiểu đường, bệnh mạch máu, suy giảm miễn dịch thì cần nhân viên y tế xem. Với nhóm người này, một vết nứt nhỏ có thể thành vết loét khó lành.
Bài giải thích cơ chế gót nứt, yếu tố làm nặng thêm, quy trình chăm từng bước, cách chọn kem, cách tránh những sai lầm phổ biến như cạo gót bằng dao, và các dấu hiệu nên đi khám.
Vì sao gót chân nứt mà các chỗ khác thì không
Gót chân là nơi chịu lực lớn nhất khi bạn đứng và đi. Để tự bảo vệ, da ở đây có lớp sừng dày hơn hẳn những vùng khác, và lớp này dày thêm khi gót bị cọ xát, đè ép liên tục. Da gót lại gần như không có tuyến bã nhờn, chỉ có tuyến mồ hôi. Khi lớp sừng dày ấy bị khô, nó mất độ đàn hồi, giống một lớp vỏ cứng.
Mỗi bước đi, lớp mỡ đệm dưới gót bị ép xuống và loe ra hai bên. Phần da mềm có thể giãn theo, nhưng lớp sừng khô và cứng thì không, nên nó nứt ra, thường theo những đường song song quanh viền gót. Đó là lý do vết nứt hay nằm ở mép ngoài của gót, nơi lực loe ra mạnh nhất.
Gót nứt cũng hay đi theo mùa và theo thói quen sinh hoạt. Nhiều người chỉ bị vào mùa khô, hoặc sau một đợt đi dép tông liên tục, rồi tự đỡ khi chuyển sang giày kín. Vết nứt nông chỉ ở lớp sừng thường không đau, chỉ thô ráp và mắc vào tất, ga giường. Khi vết nứt sâu tới lớp da sống bên dưới, nơi có đầu mút thần kinh và mạch máu, bạn mới thấy đau, rớm máu, và lúc đó vết nứt trở thành vết thương hở, có thể nhiễm khuẩn.
Hiểu cơ chế này cho thấy vì sao chỉ thoa kem mà không làm mỏng lớp sừng thường chậm có kết quả, và ngược lại, cạo sạch lớp sừng mà không dưỡng thì vài tuần sau lại dày lên. Cách chăm đúng cần cả hai vế: lớp sừng mỏng vừa phải và giữ cho nó đủ mềm.
Những yếu tố làm gót nứt nặng hơn
Dép hở gót, dép tông, đi chân trần nhiều. Không có gì giữ lớp mỡ đệm gót lại, gót loe ra nhiều hơn mỗi bước, lớp sừng chịu kéo căng mạnh hơn. Dép tông còn cọ xát gót liên tục. Đây là yếu tố rất phổ biến ở Việt Nam, nơi dép lê là đồ dùng hằng ngày.
Đứng lâu, nhất là trên nền cứng. Người bán hàng, đầu bếp, công nhân đứng máy, giáo viên đứng lớp thường có gót dày sừng hơn.
Thời tiết khô và nước nóng. Mùa đông hanh khô miền Bắc, ngâm chân nước quá nóng, tắm lâu bằng xà phòng mạnh đều làm da gót mất nước nhanh hơn.
Thừa cân. Áp lực lên gót lớn hơn, lớp mỡ đệm loe ra nhiều hơn. Điều này không phải lỗi của ai; chỉ là lý do mà người cân nặng cao cần chăm gót đều đặn hơn và chọn giày đỡ gót tốt hơn.
Một số bệnh và tình trạng da. Tiểu đường có thể làm da chân khô do ảnh hưởng thần kinh điều khiển mồ hôi. Suy giáp, chàm, vảy nến, nấm da chân cũng có thể biểu hiện bằng da gót dày, nứt, bong vảy. Nếu gót nứt kèm ngứa, bong vảy lan lên lòng bàn chân hay kẽ ngón, nên đi khám vì có thể không chỉ là da khô.
Tuổi tác. Theo tuổi, da mỏng và khô hơn, lớp mỡ đệm gót cũng mỏng đi, nên người lớn tuổi hay bị nứt gót hơn.
Chăm gót nứt tại nhà: quy trình mỗi tuần và mỗi ngày
Áp dụng cho gót dày sừng, nứt nông, không chảy máu, không đau nhiều, ở người không có bệnh tiểu đường hay bệnh mạch máu.
- Ngâm chân nước ấm vừa 10 phút, hai đến ba lần mỗi tuần. Không dùng nước quá nóng và không ngâm quá lâu.
- Làm mỏng lớp sừng bằng đá kỳ hoặc dũa chân khi da còn ẩm, chà nhẹ theo một chiều, vài lượt mỗi vùng. Dừng lại trước khi thấy da hồng, rát. Mục tiêu là mỏng bớt, không phải sạch hết.
- Rửa lại và lau khô, chú ý kẽ ngón.
- Thoa kem dưỡng gót có urê hoặc lactic acid lên vùng da dày, xoa cho thấm. Không thoa vào kẽ ngón.
- Tối nào cũng phủ một lớp khoá ẩm như vaseline lên gót rồi đi tất cotton mỏng khi ngủ.
- Ban ngày mang dép có quai hậu hoặc giày đỡ gót, thoa lại kem nếu chân phải tiếp xúc nước nhiều.
Phần lớn người thấy gót mềm hơn sau một đến hai tuần và vết nứt nông khép dần sau vài tuần. Khi gót đã ổn, bạn vẫn nên duy trì thoa kem vài lần mỗi tuần, vì lớp sừng sẽ dày lại nếu yếu tố gây ra vẫn còn.
Chọn kem dưỡng gót: đọc thành phần
Kem cho gót cần làm hai việc mà kem dưỡng thể thông thường làm chưa đủ: làm mềm, bong bớt lớp sừng dày, và giữ ẩm lâu. Dưới đây là các nhóm thành phần hay gặp ở mức mỹ phẩm phổ biến.
| Thành phần | Tác dụng chính | Lưu ý |
|---|---|---|
| Urê | Hút ẩm; ở nồng độ cao hơn còn làm mềm, bong lớp sừng dày | Kem gót thường có urê ở mức khoảng 10–25%; có thể châm chích trên vết nứt hở |
| Lactic acid, glycolic acid | Làm bong nhẹ tế bào sừng, hút ẩm | Có thể rát trên da nứt; tránh vùng da trầy |
| Salicylic acid | Làm mềm lớp sừng | Thường ở nồng độ thấp trong mỹ phẩm; người tiểu đường hỏi bác sĩ trước khi dùng sản phẩm làm bong sừng |
| Petrolatum, sáp, dimethicone | Khoá ẩm, giảm nước bay hơi | Nhờn, hợp ban đêm |
| Glycerin, lanolin, bơ hạt mỡ | Hút ẩm, làm mềm | Lanolin hiếm khi gây dị ứng ở người nhạy cảm |
Không cần mua đồng thời nhiều loại. Một kem có urê dùng ban ngày và vaseline ban đêm là bộ đôi đơn giản, rẻ mà đủ cho đa số trường hợp. Thử sản phẩm mới trên một vùng nhỏ trước, và nếu da rát mạnh, đỏ lên, hãy ngừng.
Mang thai hoặc cho con bú, các kem dưỡng gót thông thường nhìn chung được dùng rộng rãi, nhưng sản phẩm có acid làm bong sừng thì nên hỏi bác sĩ trước.
Những việc không nên làm với gót nứt
Không cạo gót bằng dao lam hay dao cạo gót. Rất dễ cắt vào da lành, chảy máu, mở đường cho nhiễm khuẩn. Lớp sừng bị cạo mạnh cũng có xu hướng dày lại nhanh hơn như một phản ứng tự vệ. Ở tiệm, nếu thấy thợ định dùng dao cạo gót, bạn có thể từ chối và đề nghị chỉ dũa.
Không chà gót tới khi hồng rát. Chà quá tay để lại vùng da mỏng, đau khi đi, thậm chí trầy. Mỗi lần chà chỉ cần vài lượt, kiên nhẫn qua nhiều tuần.
Không bôi các công thức tự chế mạnh như chanh đậm đặc, giấm, muối hột, kem đánh răng, hay đắp thuốc lá cây không rõ nguồn gốc lên vết nứt hở. Chúng có thể gây bỏng rát, kích ứng và nhiễm khuẩn.
Không tự cắt phần da quanh vết nứt sâu. Vết nứt đã chạm tới lớp da sống, có máu, cần được giữ sạch, che lại và để lành, hoặc nhờ nhân viên y tế xử lý.
Những “mặt nạ lột da chân” dạng túi ngâm chứa acid nồng độ cao khiến da bong mảng lớn sau vài ngày. Với người khoẻ, có người dùng thấy ổn, nhưng da bong đột ngột có thể để lại vùng da non dễ trầy; người tiểu đường, bệnh mạch máu, da đang nứt hở không nên dùng.
Người tiểu đường: chăm gót khác thế nào
Tiểu đường kéo dài có thể làm giảm cảm giác ở bàn chân và làm chậm lành vết thương. Người bệnh có thể không thấy đau khi một vết nứt sâu hơn, hay khi bị trầy do chà gót quá tay. Vết thương nhỏ ở chân, nếu không được phát hiện và chăm sóc, có thể tiến triển thành loét. Vì vậy các hướng dẫn chăm bàn chân cho người tiểu đường luôn nhấn mạnh việc tự kiểm tra bàn chân mỗi ngày.
Một số điểm thay đổi so với người khoẻ: thử nhiệt độ nước bằng khuỷu tay hoặc nhiệt kế trước khi ngâm, vì chân có thể không cảm nhận được nước quá nóng; không ngâm chân quá lâu; không tự chà mạnh, không dùng dao, không dùng sản phẩm làm bong sừng mạnh khi chưa hỏi bác sĩ; lau khô kỹ kẽ ngón; dưỡng ẩm gót nhưng không thoa vào kẽ ngón.
Nếu gót dày sừng nhiều, người tiểu đường nên nhờ nhân viên y tế, như phòng khám bàn chân hoặc chuyên khoa da liễu, xử lý lớp sừng thay vì tự làm hay ra tiệm. Mọi vết nứt có máu, đổi màu, sưng, chảy dịch đều cần được xem sớm, không chờ.
Khi nào nên gặp bác sĩ
Hãy đi khám khi gót nứt kèm một trong những tình huống sau. Với người tiểu đường, nên đi sớm hơn và thấp ngưỡng hơn.
- Vết nứt sâu, chảy máu, đau khi đi, hoặc không khép lại sau hai đến ba tuần chăm đều.
- Vùng gót sưng, nóng, đỏ lan rộng, chảy dịch, có mùi hoặc kèm sốt.
- Da gót và lòng bàn chân bong vảy, ngứa, lan lên kẽ ngón — có thể do nấm hoặc bệnh da khác.
- Bạn bị tiểu đường, bệnh mạch máu ngoại biên, suy giảm miễn dịch, hay chân có cảm giác tê bì.
- Lớp sừng dày thành cục cứng gây đau như có viên sỏi trong giày — có thể là chai hoặc mắt cá cần xử lý đúng.
Bác sĩ có thể làm sạch lớp sừng bằng dụng cụ vô khuẩn, kê thuốc nếu có nhiễm khuẩn hay nấm, và tư vấn giày dép phù hợp. Đây là những việc không nên tự làm tại nhà khi vết nứt đã sâu.
Câu hỏi thường gặp
Có nên đi tất khi ngủ sau khi thoa kem gót không?
Có, nếu bạn thấy dễ chịu. Tất cotton mỏng giữ lớp dưỡng tại chỗ, giảm nước bay hơi và không làm bẩn chăn. Tất cần sạch, không bó chặt cổ chân. Người tiểu đường nên chọn tất không có đường may cộm và kiểm tra bàn chân khi tháo tất buổi sáng.
Vì sao chà gót rồi mà mấy tuần sau lại dày như cũ?
Lớp sừng dày lên là phản ứng tự vệ của da trước áp lực và cọ xát. Nếu bạn vẫn đi dép hở gót, đứng lâu và không dưỡng ẩm đều, lớp sừng sẽ dày lại. Chà quá mạnh còn kích thích da dày nhanh hơn. Chà nhẹ đều đặn kết hợp dưỡng và đổi giày dép mới cho kết quả lâu dài.
Dùng đá kỳ hay dũa chân tốt hơn?
Cả hai đều dùng được nếu chà nhẹ. Đá bọt có mặt nhám tự nhiên, dịu nhưng khó làm sạch, dễ đọng bẩn và ẩm; dũa chân có mặt nhám đều, dễ rửa hơn. Mỗi người nên có dụng cụ riêng, rửa sạch, phơi khô sau khi dùng và thay khi mòn hoặc bẩn khó làm sạch.
Trẻ em có bị nứt gót không?
Có, nhất là trẻ hay đi chân trần, chơi thể thao nhiều hoặc có cơ địa da khô, chàm. Ở trẻ, ưu tiên dưỡng ẩm đơn giản như vaseline hay kem không hương liệu, không chà, không dùng sản phẩm có acid. Nếu nứt kèm ngứa, đỏ, bong vảy nhiều, nên đưa trẻ đi khám.
Gót chân nứt có phải do thiếu vitamin không?
Thường không. Nguyên nhân hay gặp nhất là da khô, lớp sừng dày và áp lực khi đi đứng. Thiếu dinh dưỡng nặng có thể ảnh hưởng da nhưng hiếm gặp ở người ăn uống bình thường. Nếu gót nứt kèm nhiều thay đổi khác ở da, tóc, móng hay sức khoẻ chung, hãy kể với bác sĩ.
Đi làm móng chân ở tiệm có giúp hết nứt gót không?
Một lần làm ở tiệm giúp gót mềm, mỏng trước mắt, nhưng nếu thợ cạo sâu bằng dao thì dễ trầy và gót dày lại nhanh. Kết quả lâu dài phụ thuộc vào việc dưỡng ẩm hằng ngày ở nhà. Nếu ra tiệm, bạn có thể đề nghị chỉ dũa nhẹ và không dùng dao cạo gót.
