Gội đầu đúng cách là làm sạch da đầu bằng một lượng dầu gội vừa đủ, xoa bằng đầu ngón tay chứ không bằng móng, xả thật kỹ bằng nước ấm, rồi chỉ dùng dầu xả cho phần thân và ngọn tóc. Tần suất gội không có con số chung: da đầu nhiều dầu, hay đổ mồ hôi có thể gội mỗi ngày; da đầu khô, tóc xoăn hoặc tóc đã tẩy thường hợp với hai đến ba lần mỗi tuần.
Phần lớn sai lầm khi gội không nằm ở loại dầu gội đắt hay rẻ mà ở cách dùng: đổ dầu gội lên ngọn tóc rồi chà xát, gãi bằng móng, xả vội khiến cặn còn bám, dùng nước quá nóng, hoặc quấn khăn vặn mạnh. Bài này giải thích dầu gội hoạt động thế nào, vì sao tần suất phụ thuộc vào da đầu, và đưa ra các bước gội áp dụng được ngay tối nay.
Dầu gội làm sạch da đầu, không phải sợi tóc
Da đầu là vùng có mật độ tuyến bã nhờn thuộc loại cao nhất cơ thể. Bã nhờn cùng mồ hôi, tế bào sừng bong ra, bụi đường và cặn sản phẩm tạo kiểu tích lại ở chân tóc, rồi lan dần xuống thân tóc qua việc chải và vuốt. Thứ khiến tóc bết, nặng và có mùi là lớp hỗn hợp này ở gần da đầu, không phải phần ngọn tóc cách da đầu hai mươi phân.
Dầu gội chứa chất hoạt động bề mặt: phân tử có một đầu ưa nước và một đuôi ưa dầu. Khi được pha với nước và xoa, các phân tử này bao quanh giọt dầu, gom chúng thành những cụm nhỏ gọi là mixen, nhờ đó dầu vốn không tan trong nước lại bị cuốn đi khi xả. Muốn quá trình này diễn ra, dầu gội cần tiếp xúc với nơi có dầu, tức da đầu, và cần đủ nước để tạo nhũ.
Phần thân và ngọn tóc là sợi keratin đã sừng hoá, không có tuyến dầu riêng. Lớp lipid tự nhiên bao ngoài lớp biểu bì tóc giúp sợi tóc trơn và ít ma sát; chà dầu gội trực tiếp nhiều lần lên ngọn sẽ lấy bớt lớp này, làm ngọn khô và dễ rối. Khi bạn xả, nước có dầu gội chảy qua thân tóc là đủ để làm sạch phần đó. Đây là lý do các bác sĩ da liễu và thợ tóc cùng khuyên một nguyên tắc: dầu gội cho da đầu, dầu xả cho ngọn tóc.
Một hệ quả thực tế: người tóc dài hay tốn dầu gội vì cố phủ kín cả mái tóc. Lượng cần dùng thường chỉ bằng đồng xu lớn cho tóc ngắn và nhiều hơn một chút cho tóc dài, miễn là được tán đều trên da đầu.
Gội bao lâu một lần: theo da đầu chứ không theo lịch
Không có nghiên cứu nào chứng minh một tần suất gội tối ưu cho mọi người. Câu hỏi đúng là da đầu bạn tiết dầu nhanh đến đâu và bạn đổ mồ hôi bao nhiêu. Bảng dưới là mức tham khảo phổ biến, bạn điều chỉnh theo cảm nhận thật của mình.
| Tình trạng | Tần suất tham khảo | Ghi chú |
|---|---|---|
| Da đầu dầu, tóc thẳng mảnh | Mỗi ngày hoặc cách ngày | Tóc thẳng mảnh để bã nhờn chảy xuống thân tóc nhanh, nhìn bết sớm |
| Da đầu thường | Hai đến bốn lần mỗi tuần | Gội khi thấy ngứa nhẹ, bết hoặc có mùi |
| Da đầu khô, tóc xoăn hoặc dày | Một đến ba lần mỗi tuần | Tóc xoăn khiến dầu khó đi xuống ngọn nên ngọn thường khô |
| Tóc đã tẩy, nhuộm sáng màu | Hai đến ba lần mỗi tuần | Mỗi lần gội đều làm phai màu và tăng ma sát |
| Đội mũ bảo hiểm cả ngày, tập thể thao | Theo lượng mồ hôi, có thể mỗi ngày | Ngày không gội có thể chỉ xả nước và dùng dầu xả |
| Có gàu, viêm da tiết bã | Thường cần gội đều hơn | Theo hướng dẫn trên dầu gội có hoạt chất hoặc của bác sĩ |
Nhiều người lo gội nhiều làm da đầu “tiết dầu bù”. Bằng chứng cho hiện tượng này yếu: lượng bã nhờn chủ yếu do nội tiết và di truyền quyết định. Cảm giác “gội nhiều càng bết” thường do dùng dầu xả lên chân tóc, hoặc xả không sạch cặn.
Các bước gội đầu đúng, áp dụng cho mọi loại tóc
Quy trình dưới đây mất khoảng năm phút, dài hơn cách gội vội vài chục giây nhưng sạch hơn và ít làm tóc rối hơn.
- Gỡ rối khi tóc còn khô bằng lược răng thưa, từ ngọn lên chân. Tóc ướt giãn và yếu hơn, gỡ rối lúc ướt dễ làm đứt.
- Làm ướt kỹ ít nhất nửa phút bằng nước ấm. Tóc ướt đẫm giúp dầu gội tán đều và cần ít sản phẩm hơn.
- Tạo bọt trong lòng bàn tay với một ít nước rồi mới đưa lên da đầu, chia thành vài điểm: đỉnh đầu, hai bên thái dương, gáy.
- Xoa da đầu bằng phần bụng ngón tay theo vòng tròn nhỏ khoảng một phút. Không cào bằng móng: vết xước nhỏ là cửa vào của kích ứng và nhiễm khuẩn.
- Xả kỹ gấp đôi thời gian xoa, nghiêng đầu để nước chảy qua gáy và sau tai, nơi cặn hay đọng lại.
- Gội lần hai chỉ khi cần: sau khi dùng sáp, gôm, kem chống nắng cho tóc, hoặc da đầu rất nhiều dầu. Lần hai thường ra bọt nhiều hơn vì dầu đã được lấy bớt.
- Dầu xả cho thân và ngọn, để một đến ba phút rồi xả. Sau đó thấm khô bằng khăn mềm, ép nhẹ chứ không vặn hay chà.
Nếu dùng dầu gội có hoạt chất trị gàu, bước bốn đổi thành: xoa đều lên da đầu và để yên vài phút theo hướng dẫn trên bao bì rồi mới xả, vì hoạt chất cần thời gian tiếp xúc.
Nước nóng, nước lạnh và nước cứng
Nước ấm là lựa chọn hợp lý nhất. Nước ấm, vừa với nhiệt độ tắm dễ chịu, giúp bã nhờn mềm và dễ nhũ hoá hơn nước lạnh. Nước quá nóng lấy đi nhiều lipid của da đầu, làm da đầu khô, đỏ và ngứa, đặc biệt với người vốn có da nhạy cảm.
Xả nước mát ở cuối không “khoá biểu bì” như lời đồn. Lớp biểu bì tóc là tế bào chết xếp lớp, không mở ra khép vào theo nhiệt độ như cánh cửa. Nước mát chỉ đem lại cảm giác dễ chịu và có thể giúp tóc bớt xù một chút nhờ giảm hơi ẩm; muốn tóc mượt thì dầu xả có tác dụng rõ hơn nhiều.
Nước cứng để lại cặn khoáng. Nước giếng khoan và nước máy ở một số vùng có nhiều canxi, magie. Các ion này phản ứng với một số chất làm sạch tạo cặn bám trên tóc, làm tóc thô, xỉn và khó tạo bọt. Dấu hiệu là vòi sen và ấm đun có lớp cặn trắng. Có thể lắp lõi lọc ở vòi sen, hoặc thỉnh thoảng dùng dầu gội làm sạch sâu có chất tạo phức với khoáng.
Nước bể bơi và nước biển cần xả ngay. Clo và muối làm tóc khô và có thể làm tóc tẩy ngả màu. Làm ướt tóc bằng nước sạch trước khi xuống nước để tóc ít hút nước bể, và gội xả ngay khi lên bờ.
Chọn dầu gội: sulfate, không sulfate và chuyện pH
Nhóm sulfate như sodium lauryl sulfate và sodium laureth sulfate là chất làm sạch mạnh, tạo nhiều bọt và rẻ. Chúng không độc ở nồng độ trong dầu gội và không gây rụng tóc như một số lời đồn; nhược điểm thật là có thể làm khô và kích ứng người da nhạy cảm, và làm phai màu tóc nhuộm nhanh hơn. Dầu gội “không sulfate” dùng chất làm sạch dịu hơn, ít bọt hơn, hợp với tóc khô, tóc nhuộm, tóc xoăn, nhưng có thể không đủ sạch cho da đầu rất dầu hoặc người dùng nhiều sáp.
Ít bọt không có nghĩa là kém sạch. Bọt là sản phẩm phụ của chất hoạt động bề mặt, không phải thước đo khả năng làm sạch. Nhà sản xuất thêm chất tạo bọt vì người dùng thích cảm giác đó.
Về pH, sợi tóc có điểm đẳng điện quanh mức axit nhẹ, còn da đầu khoẻ cũng hơi axit. Các tổng quan về mỹ phẩm tóc cho rằng dầu gội có pH quá kiềm làm tăng điện tích âm trên bề mặt sợi tóc, tăng ma sát và xù rối; vì vậy phần lớn dầu gội hiện đại được điều chỉnh về mức axit nhẹ. Đây là lý do gội bằng xà phòng cục, vốn có tính kiềm, thường để lại tóc rít và rối.
Bồ kết, một thói quen lâu đời của người Việt, chứa saponin có khả năng tạo bọt và làm sạch. Nó hợp với nhiều người, nhưng nước bồ kết đun đặc có thể làm khô và cay mắt; người da đầu nhạy cảm nên pha loãng và thử trước. Dầu gội hai trong một chứa sẵn chất dưỡng, tiện cho tóc ngắn, nhưng với tóc dài khô thì dùng dầu xả riêng vẫn cho kết quả tốt hơn.
Hiểu lầm phổ biến và thực tế
Những lời khuyên truyền miệng về gội đầu nhiều không kể xiết. Dưới đây là những điều hay gặp nhất và điều bằng chứng hiện có cho thấy.
| Hiểu lầm | Thực tế |
|---|---|
| Gội đầu nhiều làm rụng tóc | Sợi tóc rụng khi gội là sợi đã ở pha nghỉ và sẽ rụng dù gội hay không. Gội thưa thì dồn nhiều sợi rụng vào một lần nên trông đáng sợ hơn. |
| Phải đổi dầu gội liên tục để tóc khỏi “lờn” | Tóc không quen thuốc như vi khuẩn. Cảm giác dầu gội kém đi thường do cặn tích tụ, thay đổi thời tiết hoặc tình trạng tóc thay đổi. |
| Bọt càng nhiều càng sạch | Bọt không đo độ sạch. Dầu gội ít bọt vẫn làm sạch tốt nếu xoa đủ lâu và xả kỹ. |
| Gội đầu buổi tối gây đau đầu, cảm lạnh | Điều gây khó chịu là đi ngủ khi tóc còn ướt và da đầu lạnh, không phải việc gội. Sấy khô chân tóc trước khi ngủ là đủ. |
| Để tóc tự “thải độc” vài tuần sẽ hết bết | Không có cơ chế sinh học nào cho việc này. Da đầu không được làm sạch dễ tích vảy và ngứa hơn. |
Điểm chung của các hiểu lầm là nhầm cảm giác với cơ chế. Khi phân vân, hãy hỏi: nếu điều này đúng thì nó xảy ra qua cơ chế nào?
Khi nào cần gặp bác sĩ da liễu
Gội đúng cách giải quyết được bết, ngứa nhẹ và mùi da đầu ở phần lớn người. Nhưng có những dấu hiệu cho thấy vấn đề nằm ở da đầu chứ không ở cách gội, và cần được bác sĩ da liễu khám: ngứa kéo dài nhiều tuần dù đã đổi dầu gội và gội đều; vảy dày bám chặt, đỏ lan ra trán, sau tai; da đầu đau, rát, có mụn mủ hoặc chảy dịch; mảng rụng tóc tròn hoặc tóc rụng thành từng nắm; trẻ nhỏ có mảng vảy kèm tóc gãy sát da đầu.
Nếu bạn bị nổi mẩn, sưng hoặc ngứa dữ dội ngay sau khi đổi một loại dầu gội mới, hãy ngừng dùng và mang theo bao bì khi đi khám để bác sĩ xem thành phần. Phụ nữ mang thai hoặc cho con bú muốn dùng dầu gội có hoạt chất đặc trị nên hỏi bác sĩ trước.
Gội đầu là việc nhỏ lặp lại hàng nghìn lần trong đời, nên một thay đổi nhỏ như xoa bằng bụng ngón tay và xả gấp đôi thời gian cũng cộng dồn thành khác biệt rõ cho da đầu và mái tóc.
Câu hỏi thường gặp
Gội đầu mỗi ngày có làm tóc yếu đi không?
Không có bằng chứng cho thấy gội mỗi ngày bằng dầu gội dịu làm nang tóc yếu đi. Điều có thể xảy ra là ngọn tóc khô hơn nếu bạn chà dầu gội lên ngọn và không dùng dầu xả. Người da đầu dầu hoặc ra mồ hôi nhiều gội mỗi ngày là hợp lý.
Dầu gội khô có thay được việc gội nước không?
Dầu gội khô là bột hút dầu, giúp chân tóc bớt bết thêm một ngày. Nó không làm sạch da đầu, và dùng liên tục nhiều ngày khiến bột và dầu tích tụ, dễ gây ngứa. Chỉ nên coi đó là giải pháp tạm giữa hai lần gội.
Có nên gội đầu ngay sau khi tập thể dục không?
Nếu ra nhiều mồ hôi thì nên làm sạch, vì mồ hôi khô lại để muối và mùi trên da đầu. Ngày tập nhiều có thể chỉ xả nước ấm và dùng dầu xả, để dành dầu gội cho lần tắm chính, nhất là khi tóc bạn vốn khô.
Gội đầu xong để tóc ướt đi ngủ có hại không?
Tóc ướt yếu và giãn hơn nên cọ xát với gối dễ gãy và rối. Da đầu ẩm lâu trong môi trường ấm cũng thuận lợi cho nấm men vốn sống trên da đầu phát triển. Nên sấy khô chân tóc ở chế độ ấm trước khi ngủ.
Có cần gội hai lần mỗi lần tắm không?
Không bắt buộc. Gội hai lần hữu ích khi bạn dùng nhiều sản phẩm tạo kiểu, kem chống nắng cho tóc, hoặc da đầu rất nhiều dầu. Với tóc khô hoặc tóc nhuộm, một lần gội kỹ là đủ và đỡ mất màu.
Dầu gội cho trẻ em có dùng được cho người lớn không?
Dùng được nếu da đầu bạn không quá dầu, vì dầu gội trẻ em thường dịu và ít cay mắt. Với người da đầu dầu hoặc hay dùng sáp, khả năng làm sạch có thể không đủ, cần gội kỹ hơn hoặc xen kẽ một loại làm sạch mạnh hơn.
