Gàu là tình trạng lớp sừng ngoài cùng của da đầu bong ra nhanh hơn bình thường, thành những vảy trắng hoặc vàng nhạt đủ lớn để nhìn thấy trên tóc và vai áo, thường kèm ngứa. Nó không phải do bẩn, cũng không lây. Ba yếu tố cùng góp phần: bã nhờn trên da đầu, một loại nấm men tên Malassezia sống tự nhiên trên da, và độ nhạy cảm riêng của mỗi người với sản phẩm chuyển hoá của nấm men này.
Vì nấm men là thành phần thường trú của da, gàu được kiểm soát chứ không “diệt tận gốc”. Cách hiệu quả là dùng dầu gội có hoạt chất phù hợp, đúng cách để hoạt chất đủ thời gian tác dụng, rồi duy trì. Bài này giải thích cơ chế, so sánh các hoạt chất phổ biến và nêu các dấu hiệu cho thấy đó không còn là gàu thông thường.
Cơ chế: bã nhờn, nấm men và một làn da đầu nhạy cảm
Tế bào da đầu được sinh ra ở lớp đáy, đi dần lên bề mặt rồi bong đi từng tế bào một, nhỏ đến mức mắt thường không thấy. Ở người bị gàu, quá trình này tăng tốc và rối loạn: tế bào chưa trưởng thành đầy đủ đã dính lại thành mảng và bong ra, tạo vảy nhìn thấy được.
Nấm men Malassezia không tự tạo được một số chất béo nó cần, nên sống bám vào bã nhờn. Nó dùng men lipase phân giải chất béo trong bã nhờn, để lại các axit béo tự do. Ở người có cơ địa nhạy cảm, một số axit béo này, nổi bật là axit oleic, xuyên qua hàng rào da và gây phản ứng viêm nhẹ: ngứa, đỏ và tăng bong vảy. Các thí nghiệm đầu những năm 2000 cho thấy bôi axit oleic lên da đầu người dễ bị gàu gây bong vảy, còn ở người không bị gàu thì không, ủng hộ giả thuyết rằng độ nhạy cảm của từng người là mắt xích quyết định.
Mô hình ba yếu tố này giải thích nhiều điều quen thuộc. Gàu hiếm ở trẻ nhỏ trước dậy thì vì tuyến bã chưa hoạt động mạnh. Gàu nặng lên khi trời nóng ẩm, khi đội mũ bảo hiểm cả ngày, khi thiếu ngủ hay căng thẳng. Và gàu quay lại sau khi ngừng dầu gội đặc trị, vì nấm men không bao giờ biến mất hoàn toàn khỏi da.
Gàu và viêm da tiết bã ở da đầu được nhiều tác giả xem là hai mức độ của cùng một quá trình: gàu là dạng nhẹ, chỉ bong vảy; viêm da tiết bã có thêm đỏ da, vảy nhờn vàng và có thể lan xuống lông mày, cánh mũi, sau tai.
Gàu hay bệnh da đầu khác: bảng phân biệt sơ bộ
Nhiều tình trạng da đầu cũng gây bong vảy và ngứa. Bảng dưới giúp bạn nhận ra khi nào nên ngừng tự xử lý và đi khám, không dùng để tự chẩn đoán.
| Tình trạng | Đặc điểm hay gặp | Cần làm gì |
|---|---|---|
| Gàu thông thường | Vảy nhỏ trắng hoặc hơi nhờn, rải rác, ngứa nhẹ, không đỏ nhiều | Dầu gội có hoạt chất, gội đều |
| Da đầu khô | Vảy rất nhỏ, mịn như bụi, da căng, hay đi kèm da khô toàn thân, nặng khi trời hanh | Dầu gội dịu, giảm nước nóng; dầu gội trị gàu ít tác dụng |
| Viêm da tiết bã | Vảy vàng nhờn, nền da đỏ, lan ra chân tóc trán, lông mày, cánh mũi, sau tai | Khám da liễu nếu không đỡ sau vài tuần |
| Vảy nến da đầu | Mảng đỏ ranh giới rõ, vảy dày trắng bạc, có thể vượt ra ngoài chân tóc | Khám da liễu |
| Viêm da tiếp xúc | Ngứa rát, đỏ sau khi đổi dầu gội, thuốc nhuộm, sản phẩm mới | Ngừng sản phẩm, khám nếu sưng nhiều |
| Nấm da đầu ở trẻ | Mảng vảy kèm tóc gãy sát da, có thể sưng mủ | Khám ngay, cần thuốc kê đơn |
Nếu đã dùng đúng cách một loại dầu gội trị gàu trong khoảng một tháng mà không cải thiện, khả năng cao đó không phải gàu đơn thuần.
Các hoạt chất trong dầu gội trị gàu
Dầu gội trị gàu khác dầu gội thường ở hoạt chất. Đọc bảng thành phần để biết mình đang dùng gì, thay vì chọn theo quảng cáo.
| Hoạt chất | Tác động chính | Lưu ý |
|---|---|---|
| Kẽm pyrithione | Kìm hãm nấm men và vi khuẩn trên da đầu | Phổ biến, dịu, hợp dùng duy trì lâu dài |
| Selen sulfide | Kìm nấm men, làm chậm tốc độ bong tế bào | Có thể làm phai hoặc đổi màu tóc nhuộm, tóc sáng màu; mùi đặc trưng |
| Ketoconazole | Thuốc kháng nấm nhóm azole, nhắm thẳng vào Malassezia | Loại nồng độ thấp có trong dầu gội bán rộng rãi; nồng độ cao hơn theo chỉ định bác sĩ |
| Ciclopirox | Kháng nấm, kèm tác dụng chống viêm | Thường cần đơn hoặc tư vấn của bác sĩ |
| Axit salicylic | Làm mềm và bong lớp vảy dày | Không diệt nấm; hay phối hợp với hoạt chất khác; có thể làm khô |
| Hắc ín than đá | Làm chậm tăng sinh tế bào | Mùi nồng, có thể làm ố tóc sáng màu; một số nước hạn chế dùng |
| Dầu tràm trà | Kháng nấm ở mức nhẹ | Bằng chứng hạn chế từ thử nghiệm nhỏ; có thể gây dị ứng tiếp xúc |
Không có hoạt chất nào hợp với mọi người. Một chiến lược nhiều bác sĩ gợi ý là xoay vòng hai loại có cơ chế khác nhau, ví dụ kẽm pyrithione và ketoconazole, khi một loại dùng lâu thấy giảm tác dụng.
Gội trị gàu đúng cách: hoạt chất cần thời gian
Sai lầm phổ biến nhất là dùng dầu gội trị gàu như dầu gội thường: thoa rồi xả ngay. Hoạt chất cần tiếp xúc với da đầu mới phát huy tác dụng.
- Làm ướt tóc kỹ, nếu vảy dày có thể gội trước một lần bằng dầu gội thường để bỏ bớt dầu và vảy.
- Lấy dầu gội trị gàu, tán đều lên da đầu, không phải ngọn tóc. Xoa nhẹ bằng bụng ngón tay.
- Để yên trên da đầu vài phút, thường khoảng ba đến năm phút hoặc theo hướng dẫn trên bao bì.
- Xả thật kỹ, rồi dùng dầu xả cho phần thân và ngọn để bù độ mềm, vì nhiều dầu gội trị gàu làm tóc khô.
- Giai đoạn đầu dùng hai đến ba lần mỗi tuần trong vài tuần, xen kẽ dầu gội thường nếu muốn, theo hướng dẫn sản phẩm.
- Khi đã đỡ, giảm còn một lần mỗi tuần hoặc khi thấy vảy quay lại để duy trì.
Nếu dầu gội làm cay rát, đỏ da hoặc ngứa tăng, ngừng dùng. Phụ nữ mang thai, cho con bú và trẻ nhỏ nên hỏi bác sĩ trước khi dùng dầu gội có hoạt chất kháng nấm.
Nếp duy trì giữa các đợt: giữ da đầu ổn định lâu dài
Sau khi gàu đã lắng xuống, nhiều người ngừng hẳn dầu gội đặc trị, rồi vài tuần sau vảy quay lại và vòng lặp bắt đầu từ đầu. Cách bền hơn là chuyển sang chế độ duy trì: dùng dầu gội có hoạt chất một lần mỗi tuần, hoặc mỗi khi bắt đầu thấy ngứa nhẹ, các lần còn lại dùng dầu gội dịu bình thường. Liều duy trì thấp như vậy thường đủ giữ nấm men ở mức da đầu dung nạp được.
Hãy theo dõi những thời điểm gàu hay bùng lên của riêng bạn và đi trước một bước. Với nhiều người Việt, đó là những tháng nóng ẩm khi mồ hôi nhiều, những tuần đội mũ bảo hiểm đi xa, mùa thi hay giai đoạn công việc căng thẳng, hoặc những tháng hanh khô có điều hoà chạy liên tục. Tăng tần suất dầu gội có hoạt chất trong những giai đoạn này giúp tránh đợt bùng phát.
Một chi tiết hay bị bỏ qua là các vùng lân cận. Viêm da tiết bã thường không dừng ở chân tóc mà có thể ở lông mày, rãnh cánh mũi, sau tai, vùng râu ở nam. Nếu các vùng này cũng bong vảy, đỏ nhẹ, bạn có thể đang có một tình trạng rộng hơn gàu, và nên hỏi bác sĩ da liễu cách chăm sóc cho cả các vùng đó thay vì tự bôi dầu gội lên mặt.
Cuối cùng, ghi lại tên sản phẩm và hoạt chất đã dùng, kèm cảm nhận sau mỗi đợt. Sau vài tháng bạn sẽ có một bản đồ riêng về thứ hợp và không hợp với da đầu mình, hữu ích hơn nhiều so với việc mỗi lần bùng phát lại thử một chai mới.
Những thói quen làm gàu nặng hơn
Bôi dầu thực vật lên da đầu để “dưỡng ẩm”. Gàu thường bị nhầm là da khô. Thực ra Malassezia sống nhờ chất béo; nhiều loại dầu thực vật giàu axit béo có thể trở thành thức ăn cho nó và làm gàu nặng hơn ở một số người. Nếu muốn dưỡng tóc bằng dầu, chỉ dùng ở thân và ngọn.
Cạy, gãi, chải mạnh để bong vảy. Cào gãi gây vết xước, làm viêm nặng hơn và có thể nhiễm khuẩn. Vảy sẽ bong đi khi gội đúng hoạt chất.
Gội thưa vì sợ khô. Với người bị gàu, bã nhờn tích tụ lâu là môi trường thuận lợi cho nấm men. Gội đều đặn hơn, bằng loại phù hợp, thường giúp kiểm soát tốt hơn.
Đội mũ bảo hiểm ẩm mồ hôi nhiều ngày. Lớp lót mũ giữ ẩm, nóng và bã nhờn. Giặt hoặc phơi lớp lót định kỳ, dùng khăn hoặc mũ lưới mỏng lót bên trong nếu đi đường xa.
Lạm dụng sáp, gôm và dầu gội khô. Lớp sản phẩm bám trên da đầu giữ dầu và vảy lại. Ngày dùng sản phẩm tạo kiểu nên gội kỹ hơn.
Khi nào cần gặp bác sĩ da liễu
Gàu thông thường xử lý được tại nhà. Hãy đi khám da liễu khi: dùng đúng cách dầu gội trị gàu khoảng bốn tuần mà không đỡ; da đầu đỏ nhiều, rát, chảy dịch hoặc có mụn mủ; vảy dày bám chặt, lan ra trán, sau tai, lông mày hoặc các vùng khác trên cơ thể; ngứa đến mức mất ngủ; kèm rụng tóc thành mảng; hoặc trẻ em có mảng vảy kèm tóc gãy.
Bác sĩ có thể xác định đó là viêm da tiết bã, vảy nến, viêm da tiếp xúc hay nấm da đầu, và chỉ định thuốc phù hợp, có thể gồm thuốc bôi chống viêm hoặc thuốc kháng nấm mà bạn không nên tự mua. Hãy mang theo tên các dầu gội đã dùng để bác sĩ biết bạn đã thử những gì.
Với người bị gàu kéo dài từ năm này qua năm khác, mục tiêu thực tế là giữ da đầu ổn định bằng một nếp gội duy trì đơn giản, chứ không phải tìm một loại dầu gội “khỏi hẳn”.
Câu hỏi thường gặp
Gàu có lây qua dùng chung lược, mũ không?
Gàu thông thường không lây, vì Malassezia vốn có trên da đầu hầu hết mọi người; người bị gàu là do da đầu nhạy cảm với nó. Tuy vậy nấm da đầu ở trẻ là bệnh khác và có thể lây, nên vẫn không nên dùng chung lược, mũ.
Vì sao dùng dầu gội trị gàu một thời gian thì thấy kém tác dụng?
Một phần do gàu dao động theo mùa và theo mức căng thẳng, nên khó biết là sản phẩm kém đi hay da đầu đang ở đợt nặng. Một phần có thể do dùng sai cách, xả quá nhanh. Xoay vòng với hoạt chất có cơ chế khác là cách nhiều bác sĩ gợi ý.
Gàu có gây rụng tóc không?
Gàu đơn thuần không phá huỷ nang tóc. Nhưng viêm da đầu kéo dài và gãi nhiều có thể làm tóc gãy và rụng thêm. Nếu vừa gàu vừa rụng tóc nhiều, nên khám để xem có hai vấn đề cùng lúc hay không.
Giấm táo, chanh có trị được gàu không?
Chưa có bằng chứng tốt. Axit mạnh bôi lên da đầu đang viêm còn có thể gây rát và kích ứng. Nếu muốn thử, phải pha thật loãng, thử trên vùng da nhỏ trước, và đừng dùng thay cho dầu gội có hoạt chất đã được nghiên cứu.
Trẻ sơ sinh có mảng vảy vàng trên đầu có phải gàu không?
Đó thường là viêm da tiết bã ở trẻ nhũ nhi, hay gọi là cứt trâu, khác với gàu ở người lớn và thường tự hết. Đừng dùng dầu gội trị gàu của người lớn cho trẻ; hỏi bác sĩ nhi hoặc da liễu cách chăm sóc.
Có nên dùng dầu gội trị gàu cho tóc nhuộm không?
Dùng được, nhưng một số hoạt chất như selen sulfide có thể làm phai hoặc đổi màu tóc nhuộm sáng. Chọn loại kẽm pyrithione hoặc ketoconazole, thoa chủ yếu lên da đầu và dùng dầu xả cho phần tóc nhuộm.
