Xác định loại tóc là đánh giá bốn đặc tính độc lập của mái tóc: độ dày của từng sợi, mật độ sợi trên da đầu, độ xoăn, và độ xốp tức khả năng hút và giữ nước. Da đầu dầu, thường hay khô là một biến số thứ năm, đi riêng. Người có sợi tóc dày nhưng mật độ thưa sẽ cần chăm khác hẳn người sợi mảnh mà mật độ dày, dù cả hai đều tự nhận “tóc bình thường”.
Cách tự đánh giá cả bốn chỉ mất mười lăm phút với một chiếc gương, ánh sáng tốt và tóc sạch khô tự nhiên. Kết quả giúp bạn hiểu vì sao một loại dầu xả làm tóc người này bồng bềnh lại làm tóc người kia bết dính, và chọn sản phẩm theo đặc tính thật thay vì theo lời quảng cáo “cho mọi loại tóc”.
“Loại tóc” thực ra là bốn câu hỏi khác nhau
Các nhãn trên chai dầu gội như “tóc khô”, “tóc dầu”, “tóc hư tổn” gộp lẫn đặc tính của sợi tóc với tình trạng của da đầu và mức hư tổn. Điều này gây nhầm lẫn: tóc dầu thực chất là da đầu dầu, còn ngọn tóc của cùng người đó có thể khô xơ. Muốn chọn đúng, hãy tách thành từng câu hỏi.
Độ dày sợi quyết định sợi tóc chịu được bao nhiêu sản phẩm trước khi bị đè xẹp, và chịu nhiệt, hoá chất đến đâu. Mật độ quyết định mái tóc trông dày hay thưa và cần bao nhiêu sản phẩm. Độ xoăn quyết định bã nhờn đi xuống ngọn dễ hay khó, nên ngọn tóc xoăn thường khô hơn. Độ xốp phản ánh tình trạng lớp biểu bì bọc ngoài sợi tóc, vốn thay đổi theo những gì bạn đã làm với tóc: nhuộm, tẩy, uốn, sấy nóng.
Ba đặc tính đầu chủ yếu do di truyền và ít thay đổi; độ xốp thì phần lớn do bạn tạo ra. Vì vậy cùng một người, phần tóc mới mọc ở chân có thể xốp thấp còn phần ngọn đã tẩy hai lần lại xốp cao, và hai đoạn đó cần sản phẩm khác nhau.
Tóc của phần lớn người Việt và người Đông Á có đặc điểm chung được ghi nhận trong các nghiên cứu nhân trắc: sợi có đường kính lớn, mặt cắt gần tròn và thường thẳng. Sợi to và lớp biểu bì xếp chặt giúp tóc chắc, nhưng cũng khiến thuốc nhuộm, thuốc uốn thấm chậm hơn tóc mảnh.
Độ dày sợi và mật độ: hai thứ hay bị nhầm
Đánh giá độ dày sợi bằng cảm giác. Lấy một sợi tóc rụng, đặt giữa ngón cái và ngón trỏ rồi lăn nhẹ. Nếu gần như không cảm nhận được, đó là sợi mảnh; cảm nhận rõ như sợi chỉ khâu là trung bình; thô, cứng như sợi cước nhỏ là dày. So với một sợi chỉ khâu thông thường đặt cạnh nhau cũng là cách dễ.
Đánh giá mật độ bằng mắt. Đứng trước gương dưới ánh sáng tốt, rẽ ngôi giữa khi tóc khô. Nếu thấy rõ da đầu dọc đường ngôi và cả hai bên, mật độ thưa; thấy một ít, trung bình; khó thấy da đầu, dày. Với tóc dài, cách phụ là buộc đuôi ngựa và để ý độ to của chùm tóc.
Kết hợp hai đặc tính để chọn sản phẩm. Sợi mảnh, mật độ dày: tóc nhiều nhưng dễ xẹp, hợp sản phẩm nhẹ, dạng nước hoặc dạng xịt. Sợi dày, mật độ thưa: tóc ít nhưng sợi chịu được kem dưỡng đặc hơn. Sợi mảnh, mật độ thưa: cần cẩn trọng nhất, tránh kem nặng ở chân tóc.
Mật độ giảm dần theo thời gian là dấu hiệu nên theo dõi. Độ dày sợi và mật độ đều có thể giảm khi có rụng tóc kiểu di truyền: sợi mảnh dần, đường ngôi rộng ra. Nếu nhận ra thay đổi này so với vài năm trước, nên gặp bác sĩ da liễu sớm.
Độ xoăn: thang phân loại và điều nó nói về tóc của bạn
Hệ phân loại độ xoăn phổ biến nhất hiện nay bắt nguồn từ thợ tóc người Mỹ Andre Walker vào những năm 1990: nhóm 1 là tóc thẳng, nhóm 2 gợn sóng, nhóm 3 xoăn lọn, nhóm 4 xoăn rất tít, mỗi nhóm chia nhỏ A, B, C theo độ chặt của lọn. Hệ này được dùng rộng rãi trong cộng đồng chăm tóc xoăn, dù nó không phải thang đo khoa học và bị phê bình là chỉ nhìn hình dáng mà bỏ qua độ dày, độ xốp.
Độ xoăn hình thành từ nang tóc. Nang thẳng tạo sợi có mặt cắt gần tròn và mọc thẳng; nang cong tạo sợi có mặt cắt dẹt bầu dục và xoắn lại. Ở mỗi khúc cong, sợi tóc mỏng hơn và chịu lực kém hơn, nên tóc xoăn tít dễ gãy hơn dù trông dày.
Hệ quả thực tế quan trọng nhất của độ xoăn là đường đi của bã nhờn. Trên tóc thẳng, bã nhờn từ da đầu theo sợi tóc trượt xuống dễ dàng, nên tóc thẳng mảnh mau bết. Trên tóc xoăn, mỗi lọn là một chỗ chặn, nên da đầu có thể dầu trong khi ngọn rất khô. Người tóc xoăn thường hợp gội thưa hơn, dùng dầu xả nhiều hơn và hạn chế chải khi tóc khô để giữ lọn.
Nhiều người Việt có tóc thẳng hoặc gợn nhẹ ở nhóm 1 và 2. Tóc gợn nhẹ hay bị nhầm là “tóc xù” và bị sấy duỗi thẳng thường xuyên, trong khi chỉ cần dầu xả và cách sấy phù hợp là lọn sóng tự nhiên hiện ra gọn gàng.
Một điểm nữa: độ xoăn trên cùng một đầu thường không đồng đều. Lớp tóc dưới gáy hay xoăn hơn lớp trên, tóc mái có thể thẳng trong khi hai bên gợn. Tóc cũng có thể đổi độ xoăn sau mang thai, sau một đợt ốm hoặc theo tuổi. Vì vậy khi đánh giá, hãy nhìn nhiều vùng và chấp nhận rằng mái tóc của mình là một hỗn hợp. Lúc chọn sản phẩm tạo lọn hay làm mượt, căn theo vùng chiếm phần lớn diện tích và vùng bạn muốn kiểm soát nhất, thường là lớp tóc phía trên mà người khác nhìn thấy.
Độ xốp của tóc: thấp, trung bình, cao
Độ xốp phản ánh lớp biểu bì bên ngoài sợi tóc khít hay hở. Tóc xốp thấp hút nước chậm nhưng giữ lâu; tóc xốp cao hút nhanh nhưng cũng mất nhanh. Cách nhận biết đáng tin nhất là quan sát hành vi của tóc trong lúc gội và sấy.
| Mức xốp | Dấu hiệu khi gội và sấy | Gợi ý sản phẩm |
|---|---|---|
| Thấp | Nước đọng thành giọt trên tóc, lâu thấm ướt; sản phẩm như nằm trên bề mặt; tóc lâu khô; nhuộm khó ăn màu | Sản phẩm nhẹ, dạng lỏng; dùng khi tóc còn ấm ẩm; tránh lớp dầu nặng |
| Trung bình | Thấm ướt nhanh vừa phải, khô trong thời gian bình thường, giữ nếp tốt | Linh hoạt; dầu xả thường là đủ, ủ định kỳ |
| Cao | Thấm ướt gần như ngay lập tức, khô rất nhanh, dễ xù khi trời ẩm, màu nhuộm phai nhanh | Dầu xả để lại trên tóc, kem ủ, chất phủ như silicone để giảm mất nước; hạn chế nhiệt và hoá chất |
Phép thử thả sợi tóc vào cốc nước xem chìm hay nổi được lan truyền rộng nhưng không đáng tin: kết quả phụ thuộc dầu và cặn sản phẩm trên sợi tóc, sức căng bề mặt của nước và cả thời gian bạn đợi. Quan sát tóc trong lúc gội cho thông tin tốt hơn.
Tóc xốp cao ở ngọn mà thấp ở chân là tình trạng rất hay gặp ở người từng tẩy nhuộm, cho thấy độ xốp là dấu vết của hư tổn hơn là bản chất bẩm sinh.
Da đầu là biến số riêng, đánh giá riêng
Sau bốn đặc tính của sợi tóc, hãy đánh giá da đầu. Cách đơn giản: gội vào buổi tối, không dùng sản phẩm gì lên chân tóc, rồi để ý xem bao lâu thì chân tóc bắt đầu bết hoặc ngứa. Bết trong vòng một ngày là da đầu dầu; hai đến ba ngày là thường; lâu hơn, kèm cảm giác căng hoặc vảy mịn, là da đầu khô.
Da đầu và ngọn tóc nhiều khi cần hai thứ trái ngược nhau. Người da đầu dầu với ngọn tóc tẩy khô xơ nên dùng dầu gội làm sạch tốt cho da đầu và dầu xả giàu dưỡng chất chỉ cho ngọn, thay vì chọn một chai “cho tóc khô” khiến chân tóc bết, hoặc “cho tóc dầu” khiến ngọn rít.
Nếu da đầu thường xuyên ngứa, đỏ, có vảy dày, hay tóc rụng thành mảng, đó không còn là chuyện loại tóc mà là tình trạng cần bác sĩ da liễu đánh giá. Tương tự, nếu bạn nhận thấy sợi tóc mảnh dần và mật độ giảm rõ trong vài năm, đừng chỉ đổi dầu gội mà nên đi khám.
Lặp lại phần đánh giá da đầu vài lần trong năm: khí hậu nóng ẩm mùa hè, điều hoà và gió khô mùa đông, thay đổi nội tiết, tuổi tác đều có thể chuyển da đầu từ loại này sang loại khác.
Quy trình tự đánh giá mười lăm phút và cách ghép kết quả
Chuẩn bị: tóc gội sạch từ hôm trước, khô tự nhiên, không dùng sản phẩm; gương, ánh sáng ban ngày, một sợi chỉ khâu.
- Lấy một sợi tóc rụng, so với sợi chỉ khâu và lăn giữa hai ngón tay để xếp loại mảnh, trung bình hay dày.
- Rẽ ngôi giữa và hai bên, đánh giá mật độ thưa, trung bình hay dày qua mức lộ da đầu.
- Để tóc buông tự nhiên, quan sát độ xoăn: thẳng, gợn chữ S lỏng, lọn rõ hay xoăn tít, xem ở cả lớp trên và lớp dưới.
- Ở lần gội kế tiếp, để ý tóc thấm ướt nhanh hay chậm, khô nhanh hay lâu, ở cả chân và ngọn, để ước lượng độ xốp từng đoạn.
- Ghi chú da đầu bết sau bao lâu và có ngứa, vảy hay không.
- Ghép thành một mô tả ngắn, ví dụ: “sợi mảnh, mật độ dày, gợn sóng, chân xốp thấp ngọn xốp cao, da đầu dầu”.
- Chọn sản phẩm cho từng vùng: dầu gội theo da đầu, dầu xả và kem ủ theo độ xốp ngọn, sản phẩm tạo kiểu theo độ dày sợi và độ xoăn.
Mô tả năm vế này cũng hữu ích khi bạn đến tiệm làm tóc: thợ sẽ hiểu ngay tóc bạn cần gì và có thể điều chỉnh thời gian, nồng độ khi uốn, nhuộm cho phù hợp.
Câu hỏi thường gặp
Loại tóc có thay đổi theo tuổi không?
Có. Độ dày sợi và mật độ thường giảm dần theo tuổi, tóc bạc có cấu trúc khác và hay thô hơn, độ xoăn có thể thay đổi sau mang thai hoặc khi nội tiết thay đổi. Nên đánh giá lại vài năm một lần thay vì giữ mãi một kết luận.
Tóc thẳng có thể có độ xốp cao không?
Có. Độ xốp không phụ thuộc độ xoăn mà phụ thuộc lớp biểu bì. Tóc thẳng từng tẩy, ép nhiều lần hoặc sấy nóng thường xuyên vẫn có thể xốp cao, thấm ướt nhanh, khô nhanh và xù khi trời nồm.
Có cách nào giảm độ xốp của tóc không?
Phần tóc đã hư không thể khôi phục lớp biểu bì như cũ. Bạn có thể giảm tác động của độ xốp cao bằng dầu xả, kem ủ, chất phủ bề mặt và hạn chế nhiệt, hoá chất. Phần tóc mới mọc sẽ có độ xốp ban đầu nếu được chăm cẩn thận.
Sản phẩm ghi “cho mọi loại tóc” có đáng tin không?
Thường đó là công thức trung tính, dùng được cho nhiều người nhưng không tối ưu cho ai. Nếu tóc bạn nằm ở hai đầu, như sợi rất mảnh hoặc ngọn rất xốp, sản phẩm nhắm đúng đặc tính sẽ cho cảm giác khác rõ.
Tóc xoăn tự nhiên có nên chải khi khô không?
Với tóc xoăn lọn, chải khi khô thường phá vỡ lọn và làm tóc xù. Nhiều người tóc xoăn chỉ gỡ rối khi tóc đang ướt có dầu xả, bằng lược răng thưa hoặc ngón tay, rồi để khô và tạo lọn bằng tay.
Có cần phân tích tóc bằng máy ở tiệm không?
Không bắt buộc. Máy soi da đầu cho hình ảnh phóng to dễ hiểu, nhưng các đánh giá chính có thể tự làm tại nhà. Nếu nghi ngờ rụng tóc hay bệnh da đầu, soi da đầu do bác sĩ da liễu thực hiện mới có giá trị chẩn đoán.
